CHARTES DE L'ABBAYE DE SAINT-MAIXENT

I

Diplôme de Louis le Débonnaire, qui prend l'abbaye de Saint Maixent sous sa protection, lui concède tous les privilèges de l'immunité, et accorde aux religieux la faculté d'élire leur abbé. (D. Fonteneau, t. XV, p. 11, d'après le cartulaire de l'abbaye de Saint-Maixent, p. 87). 
18 juin 815.

In nomine Domini Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi. 
Ludovicus, divina ordinante providentia imperator augustus. Si erga loca divinis cultibus mancipata propter amorem Dei ejusque in eisdem sibi famulantes beneficia oportuna largimur, premium nobis apud dominum eterne remunerationis rependi non diffidimus. 
Idcirco noverit fidelium nostrorum tam presentium quam et futurorum sollertia quia nos Tetbertum, venerabilem abbatem ex monasterio sancti Maxentii confessoris, ubi ipse sanctus corpore requiescit, quod est situm in pago Pictavensi, una cum congregatione ibidem Deo famulanti, cum omnibus rebus et hominibus, que moderno tempore ipsa congregatio habere videtur, sub nostra suscepimus defensione et emunetatis tuicione. Quapropter volumus et per hoc nostre autoritatis preceptum decernimus atque jubemus, ut nullus judex publicus vel quilibet ex judiciaria potestate in ecclesias, aut loca,  vel agros, seu reliquas possessiones memorati monasterii, quas moderno   tempore, infra ditionem imperii nostri, juste, et rationabiliter possidet, vel que deinceps in jure ipsius monasterii voluerit divina pietas augeri, at causas audiendas, vel freda aut tributa exigenda, aut mansiones vel paratas faciendas, aut fidejussores tollendos, aut homines ejusdem monasterii tam ingenuos quam servos super terram ipsius commanentes distringendos, nec ullas redibitiones aut inlicitas occasiones requirendas, nostris et futuris temporibus ingredi audeat, vel ea que supra memorata sunt penitus exigere presumat, set liceat memorato abbati Tetberto, suisque  successoribus res predicti monasterii sub immunitatis nostre defensione quieto ordine possidere, et quicquid exinde fiscus sperare potuerit, totum nos pro eterna remuneratione prefato monasterio concedimus in alimonia pauperum et stipendia monachorum ibidem Deo famulantium  proficiat   perhennibus  in aucmentis.   Et   quando quidem divina vocatione  supradictus abbas de ac  luce migraverit, quamdiu ipsi monachi inter se tales inveniri potuerint, qui secundum sanctum ordinem vel regularem normam degere voluerint, per nostram permissionem et consensum licentiam eligendi habeant abbatem, quatenus servos Dei qui ibidem Deo famulantur, pro nobis et conjuge proleque nostra atque stabilitate totius imperii nostri a Deo nobis conlati atque  conservandi jugiter Dominum exorare delectet. Haec vero auctoritas immunitatis nostre, ut per diuturna tempora inviolabilem atque inconvulsam obtineat firmitatem, et ut a fidelibus sanctae Dei ecclesiae et nostris verius cerciusque credatur et diligentius conservetur, et manu propria subter eam firmavimus, et anuli nostri impressione signari jussimus.
Signum Ludovici imperatoris .
Data decimo quarto kal. julii, anno secundo, Christo propicio, imperante domno Ludovico serenissimo imperatore, indictione VIII. Actum Aquisgrani palatio, in Dei nomine feliciter. Amen.

II

Diplôme de Pépin Ier, roi d'Aquitaine, qui rend à l'abbaye de Saint-Maixent la villa de Tizay, que Bernard, comte de Poitou, possédait à titre de benefice2 (D. Fonteneau, t. XV, p. 17, d'après le cartul., p. 82).

22 decembre 825. 

Pipinus, gratia Dei rex Aquitanorum. 
Cum locis divino cultui mancipatis largitionis nostre munere quippiam conferimus, id nobis et ad stabilitatem regni nostri et ad eterne vite premium capessendum profuturum liquido credimus. 
Idcirco notum fieri volumus omnium fidelium sanctae Dei ecclesiae nostrorumque presentium scilicet et futurorum sollertia, quia ob deprecationem Bernardi comitis placuit nobis quendam villam, que vocatur Titiacus, quem ipse Bernardus in beneficio habuit, quod est in pago Pictavensi, cum omnibus rebus et hominibus ad se presenti tempore juste et legaliter aspicientibus et pertinentibus, ad monasterium, quod dicitur sancti Maxentii, ubi presenti tempore venerabilis vir Reinardus abba preesse videtur, reddere et de nostro jure in jus et dominatione predicti monasterii et monachis ibidem Deo famulantibus conferre. Hanc itaque villam cum domibus, edificiis, mancipiis, vineis, terris cultis et incultis, silvis, pratis, pascuis, aquis, aquarumve decursibus, molendinis, adjacentiis, perviis, exitibus et regressibus, mobilibus et immobilibus, et quantumcumque ad predictam villam Titiacum presenti tempore pertinere videntur, totum et ad integrum predicto venerabili monasterio sancti Maxentii et congregationi ibidem Deo famulanti concessimus, ita videlicet ut quicquid ab hodierna die et tempore rectores et ministri ejusdem monasterii de jam dicta villa, vel de is, que ad eam pertinere videntur, ob utilitatem et necessitatem ejusdem , monasterii facere et ordinare atque disponere voluerint, libero in Dei nomine per hanc nostram auctoritatem perfruantur arbitrio, faciendi quicquid elegerint. Et ut haec auctoritas a fidelibus sanctae Dei ecclesiae nostrisque melius credatur, diligentius conservetur, manu propria subter firmavimus, et de anulo sigillari jussimus.
Signum  Pippini regis.
Data XI kal. januarii, anno XII imperii domni Ludovici serenissimi augusti, et eodem regni nostri . Actum ad illa Warda 3 prope Andiaco. In Dei nomine feliciter.

III

Diplôme de Pépin Ier, roi d'Aquitaine, qui rétablit dans l'abbaye de Saint-Maixent la discipline regulière, l'exempte des services publics, et lui accorde de percevoir les nones, dîmes et redevances de fabrique sur la portion de ses biens possédée par des seigneurs à titre de bénéfice. 
(D. Fonteneau, t. XV, p. 41, d'après une pancarte du IX° siècle. Cette pièce était aussi dans le cartulaire de l'abbaye.)

11 janvier 827.

Pippinus, gratia Dei rex Aquitanorum. 
Multis siquidem in regno, Domino opitulante, nostro cognitum esse non ambigimus qualiter quondam monasterium, quod dicitur sancti Maxencii, situm in teritorio Pictavensi, ubi sanctus Leodegarius corpore requiescit, cum omnibus rebus sibi juste competentibus per beneficium regum antecessorum nostrorum in potestate comitum aliquamdiu constitutum esse, et nos, nostro tempore, inspirante divina misericordia, idem monasterium, cum quadam portione rerum ad se pertinentium ad statum pristinum revocasse, et abbatem regularem constituisse, qui secundum regulam sancti Benedicti vitam monasticam degeret, et sub nullius potestate au dicione consisteret, nisi sub nostra. 
Sed quia portionem rerum predicti monasterii, quam adhuc constat esse in beneficium, praedicto monasterio propter quandam utilitatem sive necessitatem regni nostri, quae modo imminet, reddere presentaliter nequivimus ; ideo eum cum portione rerum quae nunc possidet, ab omnibus secularium vel publicarum rerum impedicionibus, id est ab expedicione exercitali et bannis atque heribannis, vel operibus publicis, sive paratis, absolutum et quietum esse omnimodis precipimus. 
De porcione vero rerum predicti monasterii quae adhuc, sicut superius dictum est, in potestate diversorum hominum per beneficium esse constat, praecipimus atque per hos regales apices nostros sancimus atque decernimus, ut sœpedicto monasterio sancti Maxhentii et rectoribus ejus nonas et decimas et opera pleniter persolvantur, donec, Domino adjuvante, per nos ipsos vel successores nostros predictam portionem rerum ad memoratum venerabile monasterium, ad quod per justiciam pertinet, pleniter atque integre reddi sive restitui faciamus. 
Et ut hœc confirmatio nostra per curricula annorum inviolabilem atque inconvulsam obtineat firmitatem, anuli nostri impressione subter signari jussimus.
Data III id. januarii, anno XIIII imperii domni Hlodouvici serenissimi augusti, et XIII regni nostri. Actum in Casanogili palatio. In Dei nomen feliciter. Amen.
Saxbodus diaconus ad vicem Aldrici recognovit et subscripsit.

IV

Diplôme des empereurs Louis le Débonnaire et Lothaire, qui concèdent à l'abbaye de Saint-Maixent les mêmes privilèges qu'elle avait déjà obtenus du roi d'Aquitaine.
(D. Fonteneau, t. XV, p. 17, d'après une pancarte du IX° siècle).

10 octobre 827. 

In nomine Domini Dei Salvatoris nostri Jesu Christi.
Hludouvicus et Hlotarius, divina ordinante providencia, imperatores augusti. 
Multis siquidem in imperio, Domino opitulante, nostro congnitum esse non ambigimus qualiter quoddam monasterium, quod dicitur sancti Maxentii, situm in territorio Pictavense, ubi sanctus Leodegarius corpore requiescit, cum omnibus rebus sibi juste competentibus per beneficium regum antecessorum nostrorum in potestate comitum aliquamdiu constitutum esse, et nos, nostro tempore, inspirante divina misericordia, idem monasterium cum quadam portione rerum ad se pertinentium ad statum pristinum revocasse, et abbatem regularem constituisse, qui secundum regulam sancti Benedicti vitam monasticam degeret, et sub nullius potestate au dicione consisteret, nisi sub nostra filiorumque nostrorum. 
Sed quia porcionem rerum predicti monasterii, quam adhuc constat esse in beneficium, praedicto monasterio propter quandam utilitatem sive necessitatem regni nostri, quae modo inminet, reddere presentaliter nequivimus, ideo eum cum portione rerum, quae nunc possidet, ab omnibus secularium vel publicarum rerum impedicionibus, id est ab expedicione exercitali et bannis atque heribannis, vel ope-ribus publicis, sive paratis, absolutum et quietum esse omnimodis praecipimus. 
De porcione vero rerum praedicti monasterii, quœ adhuc sicut superius dictum est, in potestate diversorum hominum per beneficium esse constat, praecipimus atque per hos imperiales apices nostros sanctimus atque decernimus , ut saepedicto monasterio sancti Maxentii et rectoribus ejus nonas et decimas atque opera pleniter persolvantur, donec, Domino adjuvante, per nos ipsos sive per filios vel subcessores nostros predictam porcionem rerum ad memoratum venerabilem monasterium, ad quem per justiciam pertinet, pleniter atque integre reddi sive restitui faciamus. 
Et ut haec confirmacio nostra per curricula annorum inviolabilem atque inconvulsam obtineat firmitatem, anuli nostri impressione subter signari jussimus.
Durandus diaconus ad vicem [Fri]dugisi  recognovit et subscripsit.
Data VI id. octobr., anno Christo propitio XIIII imperii domni Hludouvici imperatoris et Hlotarii VI, indictione V.
Actum Compendio palatio regio. In Dei nomen feliciter.
Amen.

V

Notice d'un diplôme de Pépin II, roi d'Aquitaine, renouvelant en faveur de l'abbaye de Saint-Maixent les concessions de ses prédecesseurs et lui faisant de nouvelles largesses (D. Fonteneau, , t. XV, p. 53, d'après le cartul., p. 75).

25 mars 848.

Pipinus, ordinante divinae majestatis gratia, Aquitanorum rex. 
In nomine sanctae et individue Trinitatis, anno ab Incarnatione Domini nostri Jesu Christi 828, indictione XI, sub ciclo decemnovenali XIII, luna XV, monarchia Francorum tribus serenissimis regibus, filiis scilicet quondam christianissimi imperatoris, divisa, Hlothario videlicet, Hludovico et Carolo, Pipino, inquam sene, rege Aquitanensium opitulante, superni judicis gratia imperantibus, perlustratis quibusdam regni nostri civitatibus instantibus quadragesimi temporis diebus a nobis et ; a cuncta ecclesia summa religione colendis, dum festus dies Paschœ sanctissimus atque saluberrimus scilicet Resurrectionis Domini nostri Jesu Christi appropinquabat, nostris necessitatibus in Alnisio pago pro locorum varietate commorantes, haesitavimus ad quem locum voluissemus pervenire, et ibi tantum diem, Resurrectionis Domini summo conamine et honore celebrare. Instabat enim prope nos monasterium regulare sancti Maxentii, ubi ipse dignus veneratur humatus jacet, nec non sanctus Leodegarius gloriosissimus martyr intus inquiescit, utrique sua corpora sibimet jungentes quo in loco ab omni populo custodiuntur et adorantur. Sed nos pro impeditione monachorum et molestia animorum terruimus ibi venire. 
Tamen legato a nobis ibi transmisso quid quaeque ageremus, veluti servi Dei omnia pro nomine Christi sustinentes, deprecati sunt, ut nullomodo nostrum adventum non prœtermitteremus ; unde gratias omnipotenti Deo referentes, sabbato ante Pascha Domini, hora tertia, regio more, absque signorum pulsione et consuetudine cantus, sub silentio cum crucibus et cereis nobis occurrerunt atque receperunt, sive usque etiam ad sepulchra sanctorum praefatorum orando nobis produxere. Regredientibus vero nobis ab eadem ecclesia, corpus humano more lavimus atque regio nutu induimus. Adveniente vero hujus diei hora, in eadem ecclesia devotissime officium expectavimus. 
Cum vero surreximus in noctis officium, ad ipsum, prout potuimus, religiosissime consummavimus, eoque finito, dum reverteremus ab eadem ecclesia, antequam ostium exissemus, occurrerunt nobis servi Dei, videlicet ipsius ecclesiœ monachi ; lacrimabiliter ad pedes nostros humo se projecerunt, quos ego pavens surgere innui, et quid causas quaererent latere dixi. 
Tum unus eorum, Gundacher nomine, lacrimabiliter vix in haec verba prorupit : O rex, inclita proles, senior et dominus hujus regni, venisti ad hunc sanctum locum olim religiosissimum tam sanctum diem videlicet Pasche celebrandum, sed merore confecti atque habundantissima tristicia, et ab omni gaudio terreno privati, vix tuum possumus sustinere adventum ; fuit enim ejus temporibus hœc ecclesia, quam oculis cernitis, summa dignitate et munificentia regum nimis exaltata ; sed de primo ditationis flore pene adnullata et concussa habetur. Nam quindecim milium mansuum ex eo amplius abadia hœc viguit, sed modo nec de unius miliarii decimam habere probamus. Unde concutitur die cotidie, et quassatur undique, interius et exterius, et a pravis hominibus opprimitur, ut nec ipsa paupertas rerum ibi dimittatur. Et quid dicam ? Nil perdendi habemus nisi has quas in honore horum duorum sanctorum, quorum sepulchra a nobis parata tali honore videntur, macherias diripiant, ut non relinquatur lapis super lapidem, unde heheu ! jam tractabamus , ut ipsa corpora a nobis hinc deferrentur, et in regnum Christianorum asportarentur. Est et aliud malum insidens cordibus nostris. Nam haec talis religio sub abbate inviolabilis debet permanere, et absque abbate nil faciendum aut agendum, a quo multis jam transactis annis alieni mansimus. Et heheu ! in laicalium manus hic locus Deo sacratus pervenit, nec habuimus abbatem monachum, qui hanc abbadiam secundum regulam sancti Benedicti haberet traditam. Unde hoc gravissimum atque molestissimum inest nobis. Misistis etiam hunc abbatem, Abbonem nomine, super nos ; sed nullo modo videtur nobis abbas, quia non habuit hunc locum sic traditum veluti sanctus Benedictus abbates regulares jussit instituere. Tercium vero malum nos opprimitur, quoniam volueramus hunc locum pro modulo suo exaltari ; sed nullomodo possumus, quoniam silve desunt, nec quicquam operum possumus operari, nisi ab emptione nummorum nostrorum. Nam hinc inde habundant largissime silve ; sed non audemus nec unum pauculum lignum nobis excidere pro pravorum hominum incursione, que hinc inde flagellatur atque concutitur. Et donaverunt insuper predecessores christianissimi reges a primo germinis vestris origine, et confirmaverunt, sicut mos est, in omnibus religiosissimis locis a largitate regum perdonare querelosas atque varias exactiones, que, ut pravius fiat, omnimodis non observatur, nec a quolibet custodiuntur. Unde, rex, percipe corde et animo, si est locus in universo orbe terrarum ita attritus ex tanta sublimitatis veluti iste modo. 
Et iterum provoluti ceciderunt in terram. Ad quos rex commotus et ad lacrimis usque perveniens : Surgite, dixit, et placido ore, vultuque sereno haec verba subsecutus est. Omnia que nobis flendo modo necessitate conpulsi protulistis, que emendanda sunt emendare pleniter volumus, et absque retardatione emendata perficere et per merita horum duorum sanctorum, qui ibidem corporaliter quiescunt, qui ad notum salutis auxilium venimus ut celebraremus hunc diem sanctum Pasche, obtestamur, quia que incorrupta in hoc loco fore videntur, corrigere volumus et secundum vires hune locum exaltari atque nostra largitate ditari. 
Jussimus namque venire regulam sancti Benedicti, et preceptum inibi confirmatum, accipientesque eandem regulam sancti Benedicti, interrogavimus eos si opptassent Abbonem sibi habere abbatem, qui una voce se velle dixerunt. 
Nos vero volumus eidem Abboni, sicut mos est regibus, monasteria regularia commendare cum gregibus, ut in die judicii cum Domino rationaturus existeret, nisi abbatis officium in eodem monasterio juxta regulam sancti Benedicti explesset. 
Volumus insuper, ait, omne monasterium cum omnibus suis rebus ad se pertinentibus, quas antecessores eorum et ipsi monachi habuisse et habere videntur, sicut ipsi habuerunt, de quorum manibus ad Abbonem pervenerunt, sic Abbo venerabilis abbas et ipsa congregatio omnibus seculis teneant atque possideant. 
Sed et de portione rerum predicti monasterii, quam adhuc constat esse in beneficium, propter quandam utilitatem sive necessitatem regni nostri, que modo imminet, presentaliter reddere nequimus, nostro regio imperio precipimus atque demandando expresse sanccimus, ut supradicto monasterio rectoribusque suis nonas et decimas , a[t]que opera pleniter persolvantur, donec, Domino vivente, eedem res ad jam dictum monasterium revertantur. 
Concedimus insuper vobis vestrisque successoribus post discessum Abboni abbatis habere licentiam ex vobis ipsis eligendi abbates secundum vite meritum et regule disciplinam. Et hoc vobis concedimus ut habeatis licentiam advocatos habere in vestris omnibus rebus, qui vestras defendant atque recipiant. 
Et ob remunerationis nostre premium certum ei perdonamus, et sicut res nostre a nostris defenduntur et adquiruntur advocatis, ita a vestris advocatis res vestre adquirantur sive defendantur. Et donamus insuper vobis theloneum, ut nullo umquam tempore, in Alnisio, de carris vestris, saumariis aliisque honeribus ac redeuntibus nulla vobis et a vestra potestate habeat licentiam theloneum recipiendum, sed penitus non solum de Alnisio, sed de omnibus regni nostri aliis commitatibus, mercatis atque locis concessum habeatis, et a nullo exactetur aut requiratur, nec quislibet recipere audeat. Naves quin etiam vestra per quoscunque alveos discurrentes nullus ab eis cospaticum, ripaticum, pulveraticum, pontaicum, vel theloneum, aut ullam exactionem temptet inquirere ; sed quiete in Carantino fluvio, Geronna, Dordonia, ceterisque ripis reliquis et aquis licentiam habeant discurrere quiete atque regredi secure. 
In vestris etiam villis, rebus atque territoriis nullus comes, nec judex publicus, aut quislibet ex judiciaria potestate vicarius et centenarius, ad causas audiendas vel freda seu tributa exigenda, aut mansiones vel paratas faciendas, nec non fideijussores tollendos, seu etiam homines eidem monasterii tam ingenuos, quam et servos supra ipsius commanentes, distringendos, nec ullas redibitiones aut occasiones requirendas nostris neque futuris temporibus ingredi presumat, nec bannum sive heribannum, aut exercitalem exercitationem, neque opera publica vel ea que supra memorata sunt, penitus exigere presumat ; sed licet huic abbati Abboni successoribusque suis res hujus monasterii sub inmunitatis nostre defensione quieto ordine tenere ac gubernare ; et quicquid exinde fiscus sperare potuerit, totum nos eterna pro remuneratione vobis concedimus in alimonia pauperum et stipendia vestra, ut ibidem omnibus sœculis proficiat in augmentis. Nec etiam nos ipsi, aut missus noster, discurrens in hoc sancto loco, mansionaticum accipiat, nec in vestris rebus, ma [sic] juste et legaliter ad vos pertinentibus, sed remota omni inpulsione seculari Deo famulemini sine alicujus impeditione. Volumus denique ut mercata, que in vestris villis, unum pertinens de illa portaria sancti Maxentii, et nunc consistit vel aggregatur die sabbato in vetus villa, vel etiam in revolutione anni ad missam sanctorum Johannis vel beati Maxentii, alterum in villa Vontiaco sexta feria, vestre sint potestati vel dominationi omnibus temporibus, ut nullus ex judiciaria potestate in eis licentiam habeat aliquid dominandi, aut distringendi, seu contradicendi vel etiam commutandi. Si vero in eisdem mercatis reus fiierit repertus, a nullo distringatur nisi a vestra potestate. 
Demandamus insuper atque vobis perdonamus silvas undique circum septas videlicet sancti Petri Pictavensis sedis, vel etiam sancti Maxentii in aliorum manus translatas, seu ex quacumque potestate vel dominatione esse videantur, ut licentiam habeatis sufficienter excidere, et in vestris necessitatibus non tantum ecclesiasticis, sed etiam monasterialibus deferri. Quicumque vero hanc nostram preceptionem quam vobis ex omnibus silvis perdonamus, infringere voluerit, sciat se damnabilem a nostra potestate suisque rebus privari omnibus. 
Insuper petierunt celsitudini nostre ut commutationes huic loco inutiles ex hoc monasterio factas ab antecessoribus abolerentur secundum capitulare regum. Quod omnimodis assensimus, ut omnes commutationes incommode vel inutiliter factas haberent licentiam, absque ulla retardatione, infringere atque diripere, suorumque res ad se pleniter revocare, et in suorum dominium absque ulla recontradictione retinere. 
Quicumque vero ausu temerario hœc jura nostri precepti, que in hac ecclesia sanctorum, scilicet sancti Maxentii confessoris et Leodegarii martyris , adstantibus omnibus monachis, consulibusque nostris ceterisque nobis famulantibus perdonamus, in aliquo infringere voluerit, veniant super eum detestabiles maledictiones, quas in veteri lege Dominus imprecatus est legis sue contemptoribus : id est maledictus sit in civitate, maledictus in agro, maledictus ante et retro, maledictus in exitu et regressu, maledicta viscera ejus et omnia interiora ventris illius et cum Datan et Abiron, quos vivos obsurbuit terra, portionem accipiat societatis ; insuper omnipotens Dei et Domini nostri Jesu Christi iram, qui passus est pro salute generis humani, hodie de sepulchro victor surrexit, iram incurrat, nec non etiam sancti Maxentii confessoris et sancti Leodegarii martyris, quorum jura non expavit infringere, supplicium non evadat, sed ab eis in tormento positus multisque cruciamentis alflictus intereat, insuper sancti Petri principis apostolorum nunquam sentiat solutionem, sed ejus ligaminibus religatus cum Belzebub in sinu ejus in ultricibus flammis requiescat perurendus, aliorumque apostolorum et omnium sanctorum anathemate feriatur, et eterno supplicio omnibus seculis tradatur cruciandus. 
Et ad haec verba per singulas dictiones omnes monachi ceterique adstantes una voce responderunt, amen. 
A nostra vero regali potestate dampnatus, sciat se suis omnibus rebus privari. 
Mox quoque, cancellario accersito Hilduino, hunc imprevaricabilem nostre auctoritatis preceptum conscribere jussimus, et in missam diei asportare, quod videntibus cunctis confirmavimus, et ante sanctorum prefatorum sepulchra adstantes, hœc verba protulimus : O sancti Dei, ad quorum veni auxilium, has peticiones vestris monachis a nobis concessas et confirmatas, vobis tradimus et consignamus, ut quicumque haec jura a nobis conserta, inserta vobis aut monachis vestris tollere desideravit, precor per merita vestra supplicia jam dicta .incurrat, sicque monachi vestri regulariter, quiete vivant, et securissime consistant, et pro nobis cunctisque criminibus nostris vestram misericordiam ante vos implorent. Hœc dicens supra sepulchra prelibatorum sanctorum hoc preceptum posuimus, et hibidem omnibus sanctis permanere demandavimus. 
Tamen post supra dictas monachorum petitiones a nobis concessas et devotissime confirmatas, placuit nostre dignitati parvam eorum inserere huic prœcepto peticiunculam omnibus temporibus inviolabilem absque alicujus impulsa permanere, id est ex auctoritate hujus nostri precepti et confirmatione nostra per supra dictas obtestationes concedimus eis, ut ad necessitates populorum fulciendas mercandi gratia habeant licentiam adgregandi feria tertia super alodum suum, ubicumque eis libuerit, in villa Patriniaco , in pago Sanctonico, et in vicaria Bracidunonse, et inde vectigalia exigere monasterio profutura, et veluti in prenominatis mercatis perdonavimus, ita etiam et in isto plenissime sanccimus, ut nemo judicum ullam potestatem distringendi aut judicandi preripere audeat. 
Haec vero precellentie nostre auctoritas ut semper in Dei nomine majorem obtineat firmitatis rigorem et ab omnibus fidelibus sanctae Dei ecclesiae melius diligentiusque inviolabiliter observetur, monogramma nostrum inserere curavimus, ac de annuli nostri impressione insigniri subter jussimus.
Signum Pipini precellentissimi regis.
Datum VIII kalend. april., in die Paschae, indictione XI, anno XV regnante Pipino inclito rege. Actum in eodem monasterio sancti Maxentii.

VI

Trois frères nommés Aldon, Rainard et Adalfred, vendent à un nommé Hubert cinquante-sept aires de marais salants, sis en Aunis, dans la villa de Tasdon (D. Fonteneau, t. XXVII bis, p. 589, d'après l'original).

Novembre 892.

Nos enim in Dei nomine fratres Aldo, Ranardus et Adalfredus, constat nos simul vendere et vendimus, tradere et tradimus cuidam viro Hucberto nomine, hoc est salina nostra, qui est sita in pago Alieninse, in villa que appellatur Tazdonnus, quem ex nostra hereditate nobis successit, et est in rem sancti Salvatoris ; et sunt plus minus areae LVII. Habet namque lateraciones ipsa salina ex tribus partibus terra sancti Salvatoris, quarta vero parte stoarius publicus ; ipsa namque salina cum omni maratione vel sua ministeria a die presente vel tempore tibi vendimus, tradimus atque de nostra potestate in tuam tradimus dominationem ad habendum, tenendam, possidendam et faciendum ex ea quicquid volueris jure proprietario ; et accepimus a te pretium in quo nobis bene complacuit et convenit, valante argento solides XXX. Si quis vero, si nos ipsi, aut ullus parentum nostrorum sive ulla emissa persona fuerit, que contra banc cartam venditionis ulla calumnia inquietare voluerit, solidos C componat, et quod petierit non vindicet ; presens vero vinditio ista ut firmius perdurare valeat cum stipulatione subnixa manibus propriis subterfirmavimus et post nos adfirmare rogavimus. Sign. + Aldonis. Sign. + Rainardi. Sign. + Adalfredi, qui hanc venditionem fieri vel adfirmare rogaverit. Sign. + Aigulfi. Sign. + Cosmeri. Sign. + Gonsadranni. Sign. + Leotadi. Sign. + Auberti. Sign. + … Sign. + Alagneranni. Sign. + Bosonis.
Data mense novembri, anno quinto regnante Odone rege.
Hoc Hocpepedus rogitus scripsit.

VII

Baraud vend à Hugues, pour le prix de vingt sous, son alleu consistant en mas de terre avec vigne et verger, sis au village de Semelié, dans la viguerie de Chauray 
(D. Fonteneau, t. XV, p. 77, d'après l'original.)

Juillet 904.

Est lex et consuetudo, ut unusquisque homo, quod in hoc seculo juste possedit, faciat exinde quicquid voluerit neminem contradicentem. Idcirco ego in Dei nomine Baraldus constat me vendere et ita vendidi, tradere et ita tradidi, ad alico homine nomine Ugone, alodo meo, qui est in pago Pictavo, in vicaria Calriacinse, in villa que vocatur Similiaci, cum manso et vinea et viridario, necnon et terra arabile et quantumcumque in ipsa villa visus sum abere vel possidere, et de jure meo in tua trado dominatione ; et habet terminaciones de una parte terra sancta Maria, alia parte terra sancti Maxencii, tercia parte alodo Ucberto, quarto vero fronte via publica. Unde accepi de te precium valente ad argente solides viginti	… Signum Baraldo qui vendicione ista fieri vel adfirmare rogavit. Sign. + Savarice vicecomiti. Sign. + .... orulfo. Sign. + Frotgario. Sign. + Alilulfo.  Sign.  + Custantino. Sign. + Arnulfo. Sign. + Ucbert vicario. Sign. + Ratbotto. Sign. + Viviane.
Data mense julii, anno septimo regnante Karolo rege, Gometramnus Rometar rogitus scripsit et subscripsit.

VIII

Emmena vend à Ebles, comte de Poitou, et à Emiliane, sa femme, neuf arpents de terre, sis à Baidon, dans la viguerie de Sauves. 
(D. Fonteneau, t. XV, p. 79, d'après l'original).

Février 911.

Cum inter ementem atque vendentem fuerit res difinita, et precio comparata, quamvis plus valeat quem ad presens venditur, hoc tantummodo nulla tenus potest revocare qui vendit, quoniam aetas perfecta scire potest quid res empta valeat. Quamobrem ego in Dei nomine Emmena femina, nonnullo cogente imperio, sed propria mea voluntate, constat me vendere et vendidi, tradere et tradidi, ad quendam virum illustrum domnum Ebolum comitem et ad uxorem ejus nomine Emiliane, hoc est alodus meus, qui est situs in pago Pictavo, in vicaria Salvinse, in villa que nuncupatur Baidonnus, habentem in se plus minus per mensura jugerarum VIIII ; habet namque laterationes jam dictus alodus de duobus lateribus et una fronte terra sancti Martini Turonensis monasterio, quarto vero fronte terra sanctae Mariae et viae publicae, cum introitum et regressum ; cum est cicumcinctus ipsus alodus per termitibus et fossadibus et bodinas fixas et loca designata, a die presente in integrum eum vobis vendo, trado, transfero atque transfundo, et de jure meo in vestram omnimodo trado dominationem et potestatem, unde accepi a vobis precium in quo michi bene complacuit et convenit valente argente solidos XX tantum, ita ut ab odierna die quidquid de prenominatum alodem facere volueritis perpetualiter ad habendum, tenendum, possidendum et faciendum exinde quicquid elegeritis vel utile legalis continetur auctoritas jure hereditario, nemine contradicente. 
Si quis vero, quod futurum esse non credam, si ego ipsa, aut ullus de heredibus vel de propinquis meis, seu quaelibet ulla intromissa persona fuerit, quae contra hanc vendicionem aliquid agere, aut ulla calumnia generare presumpserit, contra cui litem intulerit, solidos centum coactus exsolvat, et sua perversa cupiditas nihil valeat vindicare. 
Presens vero vinditio ista omnique tempore firma et stabilis diuturnis temporibus pleniorem in Dei nomine obtineat firmitatem, unde manibus meis propriis subterfirmavi et stipulacione adnixa, et post nos nobilium virorum manibus Pictaviensis publice civitate ad roborandum tradidi. 
Signum + Emmenane qui hanc vendicionem fieri vel adfirmare rogavit. Signum + Maingaudo vicecomitis. Signum + Begonis auditore. Signum + AEriberti. Signum + Teotbaldi. Signum + Stephani. Sign. + Guinemanni. Sign. + Frotherii. Signum + Waltarii. Signum + Lantberti. Signum + Ratberti. Signum + Ramnulfi. Signum + Reinhardi vicarii. Signum + Odulrici. Signum + Reinarii subvicarii. Signum + Agenoni.
Data in mense februar., anno XIIII regnante Karolo rege.
Emmo rogitus scripsit et subscripsit.

IX

Don en forme de précaire fait par Arnoul, abbé de Saint-Maixent, à Fausbert, à son frère et aux enfants d'Archambault, de deux quartes de terre sises à Bonneuil et aux Vaux (D. Fonteneau, t. XV, p. 67, d'après le cartul., p. 192).

1° avril, entre 898 et 923.

Noticia precarie qualiter quidam homo nomine Fausbertus deprecatus est venerabilem virum Arnulfum, abbatem sancti Maxentii, nec non ejusdem loci monachos, ut aliquid de rebus ejusdem loci propriis usufructuario ei ad habendum concederent, quod et fecerunt. 
Concedimus itaque tibi, Fausberte, quamdiu vixeris, tuoque fratri, post tuum obitum, Arcamberto, et Arcambaldo, nec non et duobus filiis ejus Isembardo et Berlanno, cartas duas, quœ sunt villa Bannogilo, quas et Ragambaldus judex tenuerit cum omni integritate, nec non et alodem Estivalo villa, quem ipse, predicti monasterii, pro animae tuae remedio, tradidisti, ut usufructuario teneas et conlabores nemine contradicente. 
Unde censivimus ut tu vel superius nominati heredes tui et annis singulis ad festivitatem sancti Maxentii que VI. kal. julias celebratur, argenti solidum unum persolvatis et decimas omnes ; post mortem vero vestram ad sanctum revertatur ex integre. 
S. Arnulfi abbatis. S. Audeberti. S. Gisleardi. S. Christofori. S. Agrodini. S. Adelelmi. S. Beroeni. S. Ardoini. S. Warnefredi. S. Anselmi. S. David.
Data kal. aprilis, regnante Karolo rege.

X

Amalfred et sa femme Odulgarde vendent à Frodolc, prêtre de l'église cathédrale de Poitiers, cinq arpents de vignes et de terres, sis à Fiée, dans la quinte de Poitiers 
(D. Fonteneau, t. XV, p. 83, d'après l'original).

Mai 924.

Cum inter ementem adque vendentem res precio diffinita fuerit, necesse est ut litteris confirmetur, legali lege servata. Idcirco lex prestat et mos anticus servatur ut faciat unusquisque homo de propriis facultatibus suis justum quod sibi rectumque esse videtur. 
Quapropter ego in Dei nomine Amalfridus et uxor mea Odulgardis constat nos ven-dere et vendimus, tradere quod ita et tradidimus cuidam viro nomine Frodolco sacerdoti, ex cenobio beati Petri Pictavensis senioris ecclesiae, hoc est predium qui cernitur esse in pago Pictavo, infra quintam ipsius civitatis, in villa que dicitur Flaiacus, et est plus minus inter vinea et terre jugera V. Terminantur autem ex tribus partibus viis publicis et ex una fronte vinea Giliberti. 
Unde accepimus a vobis precium in quo nobis bene conplacuit et convenit, valente in argento solides CCXX tantum, ita ut ab odierna die quicquid ex predicto allodo facere volueris sive ad donandum adque ad dimitendum, nec non ad vendendum, vel cuicumque tibi placuerit, jure hereditario nemine contradicente. 
Illud etiam placuit hobis inserere ut si nos ipsi aut ulla intromissa persona fuerit hanc vendicionem infringere voluerit, solidos D quoactus exsolvat. 
Presens vero vendicio ista omnique tempore in Dei nomine valeat perdurare cum stipulacione adnixa, unde manibus nostris propriis subterfirmavimus et ceteris nobilibus superioribus adque aliis inferioribus subter corroborare poposcimus.
Signum Amalfredi et uxori ejus Odulgardis. Signum Frofadi. Signum Aimerici vicecomiti. Signum Guillelmi. Signum Odoni. Signum Rœinhardi vicarii. Signum Gauzberti. Signum Aglulfi. Signum Ingelberti. Signum Drotfredi. Signum Manengaudi. Signum item Gauzberti. Signum Adroœrii. Signum Rainarii ippovicarii.
Data in mense maii, anno primo regni Rodulfo rege.
Hoc Adalbertus rogitus scripsit et subscripsit.

XI

Restitution faite par Godobauld et Ermenbert à l'abbaye de Saint-Maixent des biens qu'ils avaient usurpés sur elle dans la viguerie de Tillou, au village des Vaux, sur la revendication qui en fut faite par le vicomte Aimeri,  avoué de l'abbaye,  au plaid tenu par le comte Ebles, à Poitiers. 
(Orig., collection  de M. Benj. Fillon.— D. Fonteneau donne aussi cette pièce d'après l'original, t. XV, p. 95, ainsi qu'un résumé, t. LXVI, p. 93 ; elle se trouvait encore dans le cartul., pages 148 et 149)

28 avril 925.

Dum resideret vir venerabilis domnus Ebolus comes Pictava civitate cum suis optimatibus, die jovis quod evenit IIII. kal. madii, ad multorum causas audiendas rectaque judicia terminanda, inter quos extitit Aimericus vicecomes et advocatus sancti Maxentii. Proclamavit se, in presencia domni Eboli comiti, de res sancti Maxencii, quod Godobaldus et Ermenbertus injuste et contra lege tenuissent. 
Tunc domnus comes interrogavit predicto Godobaldo seu Ermenberto, quid de hac causa respondere debuissent ? 
Illi autem in suis responsis dixerunt quod per precaria, quem Fraubertus de ipsis monachis accepisset, et per ipsam causam nobis obvenisset. 
Judicatum fuit ab ipsis proceribus qui ibidem residebant, quod per ipsa precaria nec per alia testamenta tenere non potuissent, et ibi recognoverunt se quod nullum rectum non abuissent in predictas res. Retdiderunt eas predicti Aimerici et Adaemari abbati ejusdem monasterii, sitas ipsas res in pago Metullo, in vicaria Tiliolo, in villa que dicitur Stivalis, quantumcumque in jam dicta villa in variis edificiis videntur adesse.
Propterea necesse fuit prescripto Aimerico, Adœmaro abati et monachis beati Maxencii ut hanc noticiam ab issis recipere deberent, quod ita et fecerunt, et his presentibus hactum fuit. 
Sign. + Ebbolo comiti. Sign. + Aimerici vicecomiti. Sign. + Heldegarii Aricecomiti. Sign. + Saverici vicecomiti. Sign. + Begonis auditori. Sign. + Adalelmi. Sign. + Adraldi. Sign. + Isaemberti. Sign. + Amalrici. Sign. +Teotbaldi. Sign. + Hacfredi. Sign. + Amelii. Sign. + Fulconi. Sign. + Gerorii. Sign. + Gauzfredi. Sign. + Rotgarii. Sign. + Guinemari. Sign. + Ainardi. Sign. + Abboni. Sign. + Hucberti. Sign. + Kadœlonis. Sign. + Ingelbaldi. Sign. + Teoderici. Sign. + Guilelmi. Sign. + item Ingelbaldi. Sign. + Bernardi. Sign. + Hugoni. Sign. + Viviani. Sign. + Berengarii. Sign. + Rainaldi. Sign. + item Aimerici. Sign. + item Guilelmi. Sign. + Rœinhardi vicarii.
Data in mense aprilis, anno XXX, quando fuit Karolus detentus cum suis infidelibus.
Hoc Adalbertus rogitus scripsit et subscripsit.

XII

Rautranne dit Gicher donne à l'abbaye de Saint-Maixent son alleu, sis à Montigné, dans la viguerie de Nanteuil. 
(D. Fonteneau. t. XV, p. 91, d'après le cartul., p. 190).

Octobre 925. 
Antiqua legum sanxit auctoritas, et ratio juris exposcit, ut inter quacumque strumenda cartarum concessio invenitur, solum tantum processio voluntatis agnoscatur. 
Quamobrem ego in Dei nomine Rautrannus cognomento Gicherius placuit atque bona decrevit voluntas, pro remedio animœ meœ vel parentum meorum, dare alodum meum, qui est situs in pago Pictavo, in vicaria Natolinense, in villa Montinico, scilicet mansis, vineis, pratis, terris, et quantumcumque in illa villa visus sum habere vel possidere, ad monasterium sancti Maxentii, ubi domnus Ademarus abbas preesse videtur, ut a die ista et deinceps teneant et possideant rectores ecclesiœ beati Maxentii sine ullo contradicente. 
Si quis, si ego ipse aut ullus ex heredibus meis, contra banc donationem insurgere voluerit, et beato Maxentio auferre, maledictus a Deo omnipotente sit, si non emendaverit. 
S. Rautranni. S. Attoni vicecomitis. S. Gausberti. S. Gerardi. S. Landrici. S. Aymerici. S. Gemoni. S. Gerbaudi. 
Data mense octobri, anno tertio regnante Radulfo rege Francorum.

XIII

Echange de terres à Melle entre le vicomte Cadelon et Ermenfroi, abbé de Saint-Maixent. 
(D. Fonteneau, t. XV, p. 97, d'après le cartul., p. 156).

Décembre 928. 

Placuit inter venerabilem virum Cadelonem et Ermenfredum abbatem sancti Maxentii commutare quasdam terras, quod et fecerunt. 
Dedit prenominatus Cadelo vicecomes de suo proprio alodo qui est in villa Metulo, in ipsa vicaria, ad partem sancti Maxentii et Ermenfredi abbatis et ad monachos de terra jugeros quinque. Et habent abjacentias ex una parte terram comiti, ex alia terra sancti Saviniani, ex tercia terra Vegeralis, ex quarta via publica ; eo videlicet modo ut faciat Ermenfredus abbas et monachi de jam dicta terra quicquid voluerint, nemine contradicente.
Et haec contra dedit Ermenfredus abbas Cadeloni et uxori suae Geilae ex beneficio sancti Maxentii, in villa supra nominata et in ipsa vicaria, jugeros quatuor de terra. Et habent abjacentias ex una parte terra sancti Saviniani, ex alia vinea Ermenberti, ex alia terra Tetbaudi, ex quarta via publica ; comodo ut faciat Cadelo et uxor sua Geila ex supradicta terra quicquid voluerint, nemine contradicente. 
Si quis post hunc diem contra hanc commutationem insurgere voluerit, inprimis a Deo omnipotente et a sanctis omnibus maledictus sit, si non emendaverit. 
S. Ermenfredi abbatis et Cadeloni, qui hanc commutationem fecerunt. S. Gauscelmi vicarii. S. Acardi. S. Viviani. S. Odoni. S. Gausberti. S. Teutoni. S. Godulbaldi. S. Ingelvini. S. Adalranni. S. Aigloni. 
Facta commutatio ista in mense decembrio, anno sexto regnante Rodulfo rege.

XIV

Guillaume Tête-d'Etoupe, comte de Poitou, donne à Agen et à sa femme Christine, cent aires de marais salants, sis en Aunis, sous la villa de Trueca, à la charge de la redevance annuelle d'un muid de sel 
(D. Fonteneau, t. XV, p. 101, d'après l'original).
Mars 939.

Legali sancitur auctoritate inlustriumque virorum roboratur confirmacione ut quae quid legitime potestates vel persone sub censu legitimo voluerint adipisci, scripturarum seriae alligetur, ut quod racionabiliter factum fuerit, nullatenus in relicum possit divelli. 
Igitur in nomine sanctae et individuaeTrinitatis Guillelmus, divina annuente misericordia Pictavorum comes, notum fieri volumus omnibus fidelibus sanctae Dei ecclesiae tam instantibus, quam eciam et futuris, quoniam accessit ad nostram sublimitatem quidam pauperculus nomine Agenus, et uxor sua nomine Cristina, deprecans nos aliquid ex nostro beneficie per titulum inscriptionis roboratum et confirmatum eis concederemus, quod et nobis omnimodo placuit fecisse. Sunt namque ipse res site in pago Alienense, sub villa que vocaturTrueca, in rem sancti Salvatoris, unam jurzetam ad centum areas construendas cum omni ejus apparatu ; scilicet et officinis et maraciobus eorum omnibus ; qui abet lateraciones ex tribus partibus terra jam dicta domini Salvatoris, quarto fronte mare tetendit suum funiculum, qui estoarium noncupatur. Post quinquennium virzeta jam dicta ad salinam perducta censum annis singulis modio cui lex prestit, et sive quoque nobis in hoc scripto placuit inserere quod nos omnibus subcessoribus nostris precamur ut hoc resscriptum inviolabiliter conservent, sicuti suis a suorum sequacibus voluerint observare. Ut esse vero resscripta nostra pleniorem obtineat firmitatem, manus nostras proprias subter firmavimus et post nos adfirmare rogavimus. 
+ Guilelmi. Sign. + Lanberti auditori. Sign. + Rorgoni. Sign. + Kadeloni. Sign. + Ilgaudi. Sign. + Gunbaldi. Sign. + Gerorii. Sign. + Gauzfredi. Sign. + Gauzcelmi. Sign. + Begoni. Sign. + 	
Data in mense martio, anno tertio regnante Lodovico rege.

XV
Gausbert donne au monastère de Saint-Maixent quarante-six aires de salines, situées dans le marais d'Ives, des vignes à Brétignolle et une maison à Niort 
(D. Fonteneau, t. LXVI, p. 163, d'après le cartul., p. 96).
Vers 940.

Universis intra uterum sancte ecclesie constitutis, presentibus scilicet nec non futuris, indigare cupimus quod quidam vir fidelis vocabulo Gausbertus, contempnens caduca hujus mundi et prospera ad futuram vitam, que sanctis Dei preparata est a mundi principio, totis viribus pervenire satagit. Accedens itaque ad cenobium sancti ac beatissimi Maxentii, atque ad famulos Dei qui ibidem consistent, non pauperculum munus obtuli Deo atque supradicto sancto in hunc modum inquiens : Concedo igitur presenti die et deinceps areas XLVI in marisco Invio, accingens sterius a fronte ab una parte terra sancti Johannis, ab alia terra beinna ; in villa Britannolia, de vineis jugeros duos, ex una parte terra sancti Ylarii, ex alia supradicto sancto ; in villa Niorto, domus una.

XVI
Girbert, abbé de Saint-Maixent, donne à cette abbaye soixante-dix aires de marais salants, situés dans la villa de Voutron en Aunis 
(D. Fonteneau, t. XXVII bis, p. 591, d'après le cartul., p. 99).
Février 942.

Igitur ego in Dei nomine Girbertus , levita vel abbas sancti Maxentii, de tanta misericordia et pietate Domini confisus, per hanc epistolam donationis dono, donatumque esse in perpetuum volo ad basilicam sancti Maxentii, ubi ipse corpore quiescit, vel ad omnem congregationem ibidem Deo servientem, quendam salinam, in pago Alnisio, in villa que vocatur Vultrun, areas LX ; et abet abjacentias de tribus partibus terram sancti, quarta parte stagno publico ; cum omni amaratione vel ministeria, quicquid ad jamdictam salinam vel a finibus suis pertinet, ut ab hodierno die licentiam habeant rectores eeclesiae faciendi quicquid voluerint, nemine contradicente. 
Si ego ipse aut ullus homo contra hanc donacionem aliquid inquietare voluerit, in primis Dei et omnium sanctorum iram incurrat et in diem judicii condempnatus appareat, et quod petit non vindicet, sed presens donatio ista firma et stabilis valeat permanere. 
S. Ilduini, S. Godefredi. S. Natali. S. Geraldi. S. Marcardi. S. Aliberti. S. Godini. S. Claruini. S. Rainardi. S. Gerardi. S. Claruini. 
Data mense februario, anno VI regnante Ludovico rege.

XVII
Guillaume Tête-d'Etoupe, comte de Poitou, donne en main-ferme, à Bernulfe et à sa femme Ingèle, un mans et sept pièces de terre, sis à la Cour, dans la villa d'Azay et la viguerie d'Aiffres, en Poitou 
(D. Fonteneau, t. XV, p. 109, d'après l'original).
Décembre 948.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis. 
Gratia Dei Willelmus comes, notum fieri volo omnibus sanctae Dei eeclesiae tam presentibus quam et futuris, quia vir quidam Gonbaldus nomine accedens ad nostram magnificentiam, deprecatus est nobis ut aliquid de suo beneficio, que nos ei beneficiamus in advocationem, Bernulfi uxorique suae Ingela nomine et infantes illorum eis cedere deberemus. Quod ex omnimodo manifestum esse fecisse, eo scilicet modo ut annis singulis ad festivitatem sancti Johannis , quamdiu pater et mater advixerint, denar ... absque ulla tarditate, cui lex prestiterit, reddant ; post illorum quoque discessum, infantes illorum similiter faciant. Si vero tardi et neglegentes per aliquam insolentiam exinde apparuerint, res non perdant ; sed geminatum censum exsolvant. Sunt namque res site in pago Pictavo, in vicaria Afriacense, in villa Abziaco : pertinentem ex curte de Terniaco est mansus unus et petias IIII, et de terra ex Patriniaco petias III. 
Eo videlicet per hanc manumfirmatam a die presente vobis perpetualiter cedo ad habendum, tenendum, possidendum. Unde meos deprecor successores ut taliter istam manum firmam custodiant, qualiter suas a suis sive subcessoribus voluerint observari, unde manu mea propria firmavi et bonorum virorum ad roborandum decrevi.
+ S. Willelmi comiti. + Cadeloni. S. + iterum Cadeloni vicarii. S. + Gauzcelmi vicarii. S. + Hugoni. S. + Gerorii. S. + Elgaudi. S. + Berengarii. S. + Ramnulfi. S. + Ildoini.
Data manu firmata in mense decembri, anno XIII regnante Lodvici regi.

XVIII
Bail à complant de vignes, sises auprès de Saint-Pierre-de-Melle, fait par Ebles, evêque de Limoges et abbé de Saint-Maixent, à Godemer et à sa femme Ermengarde
(D. Fonteneau, t. XV, p. 113, d'après le cartul., p. 149).
Octobre 950.

Ego in Dei nomine Ebulus, per voluntatem Dei sedis Lemovicensis presul, basilicae sancti Salvatoris, ubi confessor Maxentius humatus quiescit seu Leodegarius martyris pastor benignus extitit, per congregationem consensu mihi bona decrevit voluntas ut ad aliquem hominem Godemerus et uxore sua Ermengardis dare de terra sancti Maxentii, adjuvante Domino, ad vinea complantandum dare deberemus, quod et fecimus. 
Et est ipsa terra in pago Pictavo, vicina Metulo Castro, super alveo Beronna, ubi edificatum est sancti Petri oratorium. Et sunt plus minus de terra vacante juncti III et dimidius. Et habent terminationes de tribus partibus , terra ipsius potestate ; de quarta, via publica. Proinde damus tibi terram illam ut in eam plantes vineam usque ad annos V, et si infra V annos Dominus aliquod fructum contulerit, tibi per omnia concedimus, et V annis expletis terram illam advineatam mensuraliter parciamus, et faciat unusquisque de parte sua quicquid spontanee elegerit, nemine contradicente. 
Si quis contra hunc conplantum aliquam calumniam inferre temptaverit, maledictus et excommunicatus sit a Deo et a sanctis omnibus. 
Presens vero conplantus iste omni tempore firmus et stabilis diuturnis temporibus pleniorem in nomine Domini obtineat firmitatem et omni tempore annis singulis ad festivitatem sancti Petri de unumquemque junctum septem denarios reddat, qui tenuerit eos. 
S. + domni Ebuloni. S. + Badeni. S. + Gisleni. S. + Gererii. S. + Johanni. S. + Rainfredi.
Data mensis octobri, anno XV regnante Ludovico rege.

XIX
Umbert donne à l'évêque Ebles, abbé de Saint-Maixent, son alleu sis à Tricon, dans la viguerie de Sauves 
(D. Fonteneau, t. XV, p. 115, d'après D. Etiennot, Antiquités bénédictines, part, II, fol. 31 ).
Avril 955.

Umbertus tradit Ebolo episcopo alodum suum, qui est situs in pago Pictavensi, in vicaria Salvinse, in villa quae dicitur Trecono. Dat. mense aprilis, regnante Hlotharius rex in anno I, quando fuit Hugo Pictavis.

— 32 —

XX
Bégon, fidèle de Guillaume Tête-d'Etoupe, comte de Poitou, abandonne, dans un plaid tenu par le comte, à l'abbaye de Saint-Maixent, sur la demande de l'abbé Ebles, évêque de Limoges, un petit bois et l'église de Saint-Germier, avec ses dépendances, à la charge d'un cens annuel de cinq sous 
(D. Fonteneau, t. XV,. p. 123, d'après le cartul., page 166.)
Juillet 959.

Guillelmus, Domini ordinante clementia totius Aquitanici ducatus comes, notum fieri decrevimus omnibus successoribus nostris, se et utriusque ordinis fidelibus presentibus scilicet et futuris, qualiter frater noster Ebolus, scilicet venerabilis Lemovicensis sedis episcopus, et monasterii confessoris Christi Maxentii abbas egregius, interpellabat quendam fidelem nostrum Begonem nomine in presentiam nostram de quadam silvula, quam prefatus Bego habere videbatur de nostro beneficio. Et erat undique circumcingta silvis sancti Maxentii, cujus cenobii predictus frater noster existebat abbas, quod videlicet sepefati Begonis homines nimis infesti erant de ipsa silvula hominibus sancti Maxentii, cujus res regere et gubernare videbatur ad presens cura et sollicitudo predicti presulis et abbatis. Quoniam cum esset satis stricta et parva illa pars silve, quam Bego suam esse dicebat, maximam partem adjacentium silvarum sancti Maxentii potestas ipsius Begonis inoccupabat, et nimiam violentiam custodibus earum inferebat. His itaque altercationibus placuit tandem finem imponere, et prefato fideli nostro Begoni sucgissimus, ut accepto a fratre nostro Ebulone episcopo abbate quod vellet pretio per predictam silvulam et quendam adjacentiam ecclesiam, constructam in honore sancti Germerii, vepribus et spinis adhuc circum septam et pene inabitabilem, cum suis decimis et omnibus ad se pertinentibus ; quicquid videlicet exinde vel inibi jam est exquisitum vel de cetero inibi juxta ratione vel legaliter adquiri potuerit, partibus sancti Maxentii donari deberet pro amore Dei, et propter nostram peticionem jure perpetue possidendam.
Qui videlicet utrique, predictus scilicet episcopus atque Bego, quod sucgessimus libenti animo et pari consensu, visi sunt consentisse, et ne aliqua inter suos jam oriri potuisset molestia, petiit uterque id litteris firmare, et notum, ut omnibus constaret per omnia temporum curricula, manibus nostris et fidelium nostrorum testimoniis petierunt has litteras corroborare. 
Decrevimus itaque ut inter illos bene complacuit, ut singulis annis, festivitate sancti Ylarii, per succedentia tempora, rectores monasterii sancti Maxentii solidos V partibus denominati Begonis, qui pro amore Dei talia voluit facere, tam ipsi quam omnibus sui beneficii possidentibus debeant persolvere, et predictam silvam cum adjacente sibi ecclesia absque cujusquam molestia et contradictione rectores prefati monasterii sancti Maxentii teneant atque possideant perpetue jure. 
Nec sit quisquam judex aut quilibet ex judiciaria potestate, qui presumat his litteris vel prescripto V solidorum censui aliquid addere, vel quod nostra auctoritate ac aliorum fidelium nostrorum manibus roboratum est audeat violare. 
Illudque placuit inserere ut aliqua neglegentia in solvendo censu visa fuerit institisse, duplicatum censum debeat emendare, et quod semel firmavimus in tali litterarum subscriptione, omni tempore debeat permanere. 
S. Begoni. S. Willelmi comiti. S. Adraldi vicecomiti. S. Arberti vicecomiti. S. Cadeloni vicecomiti. S. Isemberti. S. domni Ebuli episcopi et abbatis. S. Ebboni. S. Rorgoni. S. Ugoni. S. Stephani. S. Rainaldi vicarii. S. Petroni. S. Amelii. S. Adalardi. S. Emenoni. S. Aimerici. S. Gauzberti. 
Data mense julii, anno V regnante Lothario rege.

XXI

Amalric et sa femme Christine donnent à l'abbaye de Saint-Maixent leur alleu, sis à Saint-Faziol, dans la viguerie de Melle en Poitou, et divers autres héritages qui se trouveraient dans la villa de Melle 
(D. Fonteneau, t. LXVI, p. 175, d'après l'original. Il donne aussi cette pièce, t. LXVI, p. 173, d'après le cartul., page 148),
Vers 959.

… Maneat omnibus hominibus … Hec ego in  Dei nomine Amalricus et uxor mea nomine Cristina, viri peccatores, perpendentes [considerantesque futuram aliquando districti judicii die discussionem, pro remedio animarum nostrarum, plena fidei devotione], de proprio jure hereditatis nostre cedimus adque transfundimus [domno nostro precellentissimo] Christi confessori Maxentio adque abbati alodum nostrum qui est situs in pago Pictavo, in vicaria Metulinse, in villa que dicitur [sancti Faziols, quem vendidit nobis Petrus sacerdos et Raimbertus et uxor sua Domnina, et quem vendidit nobis Ramnulfus et Odo], terram arabilem [cum pratis, silvis], cultum et incultum, quesitum et inquisitum, et in alio loco, in villam de Metulo, ad ecclesiam sancti Petri, de vinea junctum unum et opera I, et in alio loco hortum unum [quem vendidit nobis Giraudus], et in alio loco alium hortum quem vendidit nobis Rotr[annus], et in alio loco ad salas Goncioni omnia que nobis videtur habere, et in villa [de Metulo unum hortum] quem nobis vendidit Arlaudus mercator. Et in alio loco, in ipsam villam, foras Castro, mansiones nostras et totum hedificium. 
[Si quis contra hanc donationem aliquam calumpniam inferre presumerit, maledictus et anathematizatus sit a Deo et a sanctis omnibus, si non emendaverit]. 

S. Willelmicomitis. [S. + Amalrici. S.] uxoris ejus Cristine qui hanc donationem fecerunt. S. + Gaszoni. [S. + Baldoini]. S. Galterii. S. + Tebaldi. S. + Girberti. S. + Begoni . S. Emenoni. S. + Baldri[ci].

XXII
Amalric donne au monastère de Saint-Maixent un alleu, sis dans la villa de Melle, des vignes et des terres arables dans les villas de Marcilly et de Lhoumeau, cette derniere sise dans la viguerie de Brioux 
(D. Fonteneau, t. LXVI, p. 185, d'après le cartul., p. 153).
Vers 959.

Ego in Dei nomine Amalricus placuit mihi, pro remedio anime mee vel parentum meorum, cedere ad locum sancti Maxentii vel beati Leodegarii alodum meum qui est situs in villa Metulo, mansiones et de vineis quantum ad me pertinet. Et in alio loco in villa que dicitur Marciliacus, de vineis et de terra arabile, cultum et incultum, quisitum et inquisitum, quantum ad me pertinet. Et in alio loco, in villa que vocatur Usmo, vineas et terra arabile, quantum mihi advenit, et est ipsa villa in vicaria Briosinse. 
Si quis contra hanc donationem aliquam calumniam fecerit, maledictus sit a Deo et a sancta Maria. S. Amalrici qui hoc donum fecit.

XXIII
Notice des actes accomplis par Ebles, abbé de Saint-Maixent, pour la restauration du monastère(D._FûNTENEAU, t. XV, p. 45, d'après le cartul., p. 269).
Vers 960.

Sicut in relatione veterum cognitum est, Pipinus, rex Aquitanorum, hedificator monasteriorum, cognomento pius, filius Ludovici pii imperatoris, post multa et laudabilia bona, que operatus est, animae suae aeternae vitae premia adquirens, dona regum priscorum adcrescere desiderans, dedit ex rebus propriis sancto Adjutori Maxentio Bracidunensem ecclesiam, que est vicus, ecclesiam de Parinec cum parrocchis decem et octo, cum terris et omnia illic pertinentibus. Dedit itaque, et alodum proprium qui postea vocatus est Maleistais, cum terris cultis et incultis, nec non ecclesiis post edificatis, castro nundum extructo. Hoc donum post obitum Pipini, frater ejus Karolus Calvus rex firmare volens, jussit in eodem alodo fabricari capellulam in honorem sancti Maxentii. Fideles vero provinciae ex precepto ejus post non multum juxta eandem capellam, in eodem alodo, edificaverunt ecclesiam sancti Petri apostolorum principis. Igitur post non multa tempora Normanni diffusi sunt per universam Aquitaniam, cuncta vastantes judicio Dei ; regalem locum sancti Adjutoris pene ad nichilum redigentes, plura, que adquisierant monachi, in solitudine versa sunt et oblivioni tradita. Post multos autem annos nobilissimus Eblo, episcopus Lemovice civitatis et comes Pictavorum, annuente fratre ejus Willelmo, duce Aquitanorum, condolens desolationem tanti loci, totis juribus restaurare cupiens, primo in circuitu monasterii castellum perfecit ; dehinc possessiones vel ecclesias et cetera queque, quod reges vel potentes fidelesque alii dederant eidem cœnobio, sollicite perquirens, non solum haec, que supra scripta sunt, sed etiam alia multa, que in cartulis repperire potuit, cum omni studio inquirens, eidem loco Christo famulantibus ut denuo possiderent restituit, ducique supra dicto et obtimatibus, ut hanc cartam firmarent, rogavit. Ipse vero domnus Eblo , manu propria, signum crucis impressit, relinquens hoc ad memoriam futurorum. 
Signum Willelmi, duci Aquitanorum, cognomento Caput Stupae. S. Rotgerii. S. Alduini. S. Goffredi vicecomitis. S. Chadelonis vicecomitis. S. Eblonis, episcopi nobilissimi et comitis Pictavensi.

XXIV
Aleait, veuve d'Hugues, donne aux religieux de Saint-Maixent ce qu'elle possède dans des villas de Semelié, de Romans et de Tasdon 
(Orig., parch., Bibl. de Poitiers, n° 1). 
Entre 944 et 962.

Dum lex ista festinanter et dies nostri praetereunt, de salute anime unicuique fidelium et de examinatione districti judicii Dei saluberrimo consilio semper est tractando. 
Idcirco ego in Dei nomine Aleait, de salute anime meae et dilecti condam conjugis mei Hugoni cogitans, ut aliquantulum pius Dominus in die judicii de peccatis nostris dignetur minuere, quasdam res nostre proprietates ad die praesenti dono atquae trado partibus cœnobitarum Deo sanctoquae almique Maxenti piissimi confessoris, et ad monachos, qui in ipsum locuna cum Dei timore et observatione sancte regule sub regimine domni Hebloni Lemovicensis sedis episcopi vel Girberti abbati die noctuquae deserviunt. 
Hoc est quicquid nostri juris et potestatis fuisse dignoscitur in villa que dicitur Similiaco, que est sita in pago Pictavo, in vicaria Calriacinse, cum mansiones , curtiferis, vineis, et virdigario, terra arabile ; et abet laterationes de duas partes terra sancti Maxenti, de tercio lato via publica, de carto parte terra sancte Marie, de quinto parte alodo Ucberto; et quantum in illa villa de ipsa ereditate visum est abere vel possidere. 
Et in alia villa, que vocatur Rotmancio, mansos quatuor ex dimidio cum pratis, terra arabile, et quantum in illa villa visum est abere vel possidere. 
Et sunt in villa que vocatur Similiaco ipsi mansi designati per bodinas fixas et loca designata. 
Et in alio loco salina nostra, que est sita in pago Alianinse, in villa que apellatur Tazdon, et est in rem sancti Salvatoris ; et sunt plus minus areae LVII. Habet namque lateraciones ipsa salina ex tribus partibus terra sancti Salvatoris, quarta vero parte stoario publico. Ipsaque salina cum homni maracione vel sua ministeria a die presenti sancti Maxencii trado. 
Illud etiam nobis placuit inserere ut si ulla persona surrexerit, qui contra hanc donationem, ab hac die et deinceps, ulla calumpnia generare temptaverit, et si non se correxerit inprimis iram Dei omnipotentis incurrat, et sancte ejusdem genitricis Marie et beati Petri clavigeri et sancti Maxenti et omnium sanctorum, et partem habeat cum Datan et Abiran, quos terra vivos declutivit et ambo in infernum demersi sunt. 
Praesens vero donatio ista, ut firmius perdurare valeat, cum stipulatione subnixa manibus propriis subter firmavimus et post nos adfirmare rogavimus. 
S. + Aleait qui hanc donationem fecerunt .

XXV
Adalgarde donne à l'abbaye de Saint-Maixent des vignes sises à Bonneuil, près de Melle, et des salines dans le marais de l'Echelle 
(D. Fonteneau, t. XV, p. 127, d'après l'original. Il donne encore cette pièce, t. LXVI, p. 183, d'après le cartul., p. 147).
Entre 944 et 962.

Igitur ego in Dei nomine Adalgardis placuit mihi adque decrevit bona voluntas, voluit concedere vel condonare, tradere et ita tradidi beatissimi egregii Christi Maxentii et omni congregatione ejus, hoc est conplantum meum, que est situs in pago Metulinse, in ipsius vicaria, in villa que dicitur Bonolio, hoc est de vinea junctum I et opera I ; de totis partibus terra sancti Maxentii, et de una parte via publica. 
Et in alio loco terra salsa, in marisco que nominata Escala, hoc sunt areas L ; abet laterationes de uno fronte terra sancti Salvatoris, de alia parte via publica, de tercia parte terre votiva. 
Hec omnia superius nominatas tradimus in elemosina, in oblatione perpetua, una pro remedium anime mee vel animas parentum meorum, a cenobio sancti Maxencii piissimi confessoris, vel beati Leogarii egregii martyris, et ad monacos qui in ipsum locum cum Dei timore et observatione sancte regule sub regimine domni Hebolo episcopo die noctuque deserviunt 2.
Illud etiam nobis placuit inserere ut si ulla persona surrexerit, quae contra hanc donationem ab hac die et deinceips ulla calumnia generare tentaverit, et si [non] correxerit, imprimis iram Dei omnipotentis incurrat, et sanctœ ejusdem genitricis Mariae, et beati Petri clavigeri, et sancti Maxentii, et beati Leodegarii, et omnium sanctorum, et partem habeat cum Datan et Abiron, quos terra vivos deglulivit, et ambo in infernum vivi demersi sunt, et in diem judicii condemnatus appareat et porta inferni illum recipiat, et quod petit non vindicet, sed praesens donatio firma stabilis valeat. Data et testibus.

XXVI
Ebles, évêque de Limoges et abbé de Saint-Maixent, et Isembard, coûtre de l'église de Notre-Dame, dite Porta Domini, échangent quelques pièces de terre à Maizay, dans la viguerie de Vivonne, sous cette condition que ce qui est cédé à Isembard retournera à l'abbaye de Saint-Maixent, après la mort de l'héritier qu'il se sera choisi 
(D. Fonteneau, t. XV, p. 129, d'après le cartul., p. 176).
Mars 962.

Placuit inter domnum Ebulonem, episcopum et abbatem sancti Maxentii, et Isembardum, custodem ecclesiœ sanctae Mariae, que vocatur Porta Domini, ut terras inter se commutare deberent, quod et fecerunt. 
Dedit supra nominatus Isembardus ad partem sancti Maxentii alodum suum, qui est situs in pago Pictavo, in vicaria Vicvedona, in villa que vocatur Maisonis, de terra arabile junctos duos, et abent lateraciones de tribus partibus terram ipsius alodum, quarto vero latere terram sancti Maxentii, eo videlicet modo ut faciat domnus episcopus Ebulus et monachi sancti Maxentii quicquid voluerint, nemine contradicente.
Similimodo dedit domnus episcopus et cuncta caterva monachorum sancti Maxentii ad partem Isembardi in ipsa vicaria, et in ipso pago, et in ipsa villa, junctum I et opera una de terra arabile, et abent laterationes de tribus partibus via publica, quarta vero parte fluvium Severe, eo vero tenore ut quamdiu vixerit Isembardus teneat, possideat et abeat licentiam ameliorandi et omni fructu recipiendi ; et post illius discessum unus ex propinquis suis qualemcumque degerit sine censu ei concedimus. Post illius discessum, cum omni emelioratione ad sanctum Maxentium et ad monachos remaneat. 
Si quis vero, si nos ipsi aut ullus ex heredibus nostris, qui contra has comutationes ullam calumniam inferre temptaverit, solidos centum componat, et quod petit non vindicet. 
S. domni Ebuli episcopi et abbatis. S. Rainaldi. S. + Aszoni. S. Ucberti. S. + Viviani. S. Rotgerii. S. Ademari. S. Garnerii. S. + Bernardi. S. Kadeloni parvuli. 
Data mense marcii, anno VIII regnante Lothario rege.

XXVII
Guillaume Tête d'Etoupe, comte de Poitou, concède à un religieux nommé Baden, pendant sa vie, à la requête de Girbert, abbé de Saint-Maixent, son fidèle, sous la charge d'un cens annuel à qui de droit, l'église de Saint-Pierre de Melle, avec les villas de Pompérain et de Mérilly, l'église de Saint-Maixent de Pamprou avec trois moulins, la villa de Riberolle et un moulin, deux quartes de terre dans la villa de Saugé et un moulin sur la Sèvre, près du monastère, tous domaines dépendants de l'abbaye de Saint-Maixent 
(D. Fonteneau, t. XV, p. 117, d'après le cartul., p. 165).
Entre 951 et 963.

Guillelmus, divinae pietatis gratia Pictavensium sive Lemovicensium necne et Arvernensium comes, insuper etiam Aquitaniœ comes palatii, notum quidem fieri volumus omnibus fidelibus sanctae Dei ecclesiae, presentibus scilicet atque futuris, quod quidam fidelis noster et abba sancti Maxentii, Girbertus nomine, accedens ad nostram celsitudinem, deprecatus est nos ut concederemus aliquid ex suo beneficio de abbatia sancti Maxentïï, id est unam ecclesiam in honore sancti Petri fundatam, cum omnibus ad se aspicientibus, villasque Merilec et Pepernantim, necnon quantum ad ipsas pertinent ; in alio vero loco, in villa Pampro, ecclesiam in honore sancti Maxentii fundatam, et in ipsa villa farinarios tres ; in alio loco, villa Riberola, et unum molendinum ; in quarto vero loco, in villa Solgiaco, cartas duas ; in quinto etiam loco, super fluvium Severim, prope monasterium, molendinum unum, cuidam monaco Badeno nomine. 
Has res prescriptas cum omni integritate, tam intrinsecus quam extrinsecus, adjacentem in predictis villis sub censu annotino concedere dignaremur, quod omnimodo nobis placuit hoc fecisse, non abnuentes illius peticionem ; eo videlicet modo ut singulis annis, absque tarditate cui lex prestat, et si tardus aut negligens propter aliquam difficultatem extiterit, duplicatum retdet censum, ita ut non perdat as res prescriptas. Post monachi quoque prefati discessum, monachi, qui corpus beati Maxentii deservierint, has predictas res teneant atque possideant perpetualiter, nullo unquam inquietante.

XXVIII
Rainier donne à l'abbaye de Saint-Maixent son alleu, sis dans la villa de Chail, de la viguerie et du pays de Melle, trois cours, des terres labourables et des prés dans la villa de Bagnault, de la viguerie d'Exoudun et du pays de Brioux 
(D. Fonteneau, t. XV, p. 124, d'après le cartul., p. 157).
963 ou 964.

Dum in hoc seculo unusquisque homo proprio vacat arbitrio, oportet de rebus sibi adquisilis ut taliter agat, qualiter eternam vitam mereatur percipere. Quapropter ego Rainerius nomine tractavi de Deo timore et eterna retributione, ut mihi pius Dominus in ultima die veniam tribuere dignetur, dare ad locum beati Maxentii et ad omnem congregationem ibi Deo servientem alodum meum, qui est situs in pago Metulo, in ipsa vicaria, in villa que dicitur Chelio, cum domibus, curtiferis, viridario, vineis, terris, silvis ; et in alio loco, in pago Briocinse, in vicaria Exulduninse, in villa que dicitur Banoli, tres curtes, et terra arabile, et pratos, quantum visus sum habere vel possidere vel ad inquirendum ad unam medietatem. Hœc omnia, que superius memorata sunt, trado beato Maxentio et domno Odone, abbati, et monachis sibi subditis, ut ab hodierna die licentiam habeant faciendi quicquid elegerint ob utilitatem monasterii. 
Si quis vero, quod minime credo, surrexerit contra hoc donum, imprimis omnipotentis Dei iram incurrat, et perpetue virginis Mariœ et beati Maxentii et sancti Leodegarii martiris, et cum illorum anathemate in infernum permaneat perurendus, si non emen-daverit. 
S. + Rainerii.

XXIX

Le vicomte Chalon et sa femme Senegonde donnent à l'abbaye de Saint-Maixent la villa de Vandeleigne, avec la chapelle fondée en l'honneur de saint Hilaire, et celle de Vieille-Ville, toutes les deux de la viguerie et du pays de Brioux, et cent aires de salines dans le marais de l'Echelle 
(D. Fonteneau, t. XV, p. 135, d'après le cartul., p. 161).
Mai 964.

Dum in hoc seculo unusquisque homo proprio vacat arbitrio, oportet ut de rebus sibi adquisitis taliter agere, qualiter eternae vitae mereatur percipere. 
Quapropter ego Katalo, vicecomes, et uxor mea Senegundis, placuit nobis atque bona decrevit voluntas ad cenobium sancti Maxentii et beati Leodegarii et ad monachos ibi Deo servientes sub domno Odone abbate dare alodum nostrum, qui est situs in pago Briocinse, in ipsa vicaria, videlicet villam que nuncupatur Vindolemia, una cum capella ibi fundata in honore beati Ylarii episcopi cum domibus, curtiferis, terris, pratis, aquis, aquarumve decursibus et uno farinario, et de mancipiis nostris Martinum cum suis filiis ; et in alio loco Vetus Villa, in supradicto pago et in ipsa vicaria, cum terris, domibus, curtiferis, vineis ; et in pago Aunisio, in marisco qui dicitur Scala, areas salinarias centum cum omni ministeria et maraciones. 
Hœc omnia tradimus in elemosina, in oblatione perpetua, ad locum supradictum, tali modo ut ab hodierna die licentiam habeant seniores loci faciendi quicquid elegerint ob utilitatem monasterii, nemine contradicente. 
Si quis vero, si nos ipsi aut ullus ex heredibus nostris aut aliqua emissa persona contra hanc donationem insurgere voluerit, imprimis iram Dei et sanctœ ejus matri et sancti Petri et beati Maxentii et sancti Leodegarii incurrat iram, et cum Dathan et Abiron et Chore, quos vivos terra obsorbuit, et cum Juda traditore Domini partem accipiat, si non emendaverit. 
S. + Kadeloni vicecomitis. S. + Senegundis uxoris ejus. S. + Ebuli. S. + Ebboni. S. + Kadeloni. S. + Ode. S. + Goscelmi. S. + Ginemari. S. + Alduini. S. + Alcherii. S. + Garnaldi. S. + Gaszoni. 
Data mense maio, anno decimo regnante Lothario rege Francorum.

XXX
Sénégonde donne à l'abbaye de Saint-Maixent cent huit aires de marais salants, situés en Aunis, dans le marais d'Ives, et deux pêcheries dans le lieu appelé Sangon
(D. Fonteneau, t. XXVII bis, p. 595, d'après le cartul., p. 94).
Mai 964.

Dum lex ista festinanter et dies nostri sicut umbra pretereunt, ideoque oportet nos ut de future debeamus tractare judicio, ut quandoque transquisitio mortis non nos inveniat insperatos. 
Ideoque ego in Dei nomine Senegundis placuit mihi, pro anima mea vel remissione omnium peccatorum meorum ut veniam consequi merear, cedere a die presente salinam meam, que est in pago Alnisio, in rem sancti Salvatoris, in marisco Inivia, areas centum et VIII ad locum sancti Maxentii ; abet laterationes de una fronte via publica, de alia parte salina comiti, de tercia parte sterio publico. Et in alio loco, duas piscationes in alodo qui vocatur Sangoni. 
Si ego ipsa, aut ullus homo, contra hanc donationem aliquid inquietare voluerit, inprimis iram Dei et omnium sanctorum incurrat, et in diem judicii condemnatus apareat, et pene inferni illum recipiant, et quod petit non vindicet ; set presens donatio ista firma et stabilis valeat permanere. 
S. Senegundis. S. Cadelonis. S. Ebulonis. S. Ode. S. Aldeardis. S. Goscelmi. S. Guinemari. S. Ramnulfi. S. Alcherii. S. Aldoini. S. Froterii. S. Tetbaldi. S. Galzoni. 
Data mense madio, anno decimo regnante Lothario rege.

XXXI

Un prêtre nommé Geoffroy donne à l'abbaye de Saint-Maixent cinquante aires de marais salants, sis dans la villa de Romsay, en Aunis 
(D. Fonteneau, t. XXVII bis, p. 597, d'après l'original).
Juillet 964.

Mundi terminum adpropinquante	Igitur in Dei nomine Goddefredus, sacerdos, de tanta misericordia et pietate Domini, per hanc epistolam donavit donatumque ad basilica sancti Maxentii pro remedium animae meae, hoc est aliquid de salina mea, que est situm in pago Alieninse, sub villa que vocatur Ronciacus ; et abet lateraciones de uno latus terra sancti Martini , alio latus terra sancti Mauricii, tercio latere alodus Kadeloni, quarta parte stagno publico. Sunt areas I cum omni ministeria vel maratione tantum, ut post hunc diem habeas, teneas, possideas et facias quicquid volueritis, neminem contradicentem. 
Si quis vero …
Signum + Goddefredus sacerdos. Signum + Aigulfus. Signum + Christina. Signum + Guidbertus. Signum + Adalgardi. Signum + Lantelda. Signum + Jeraldus. Signum + Rainardus. Signum + Josbertus. Signum + Estabilicus. Signum + Odricus. Signum + Atoni. 
Data mense julii, anno decimo regnante Lotherio rege.

XXXII
Frotier et sa femme Ildeburge donnent, sous réserve d'usufruit, au monastère de Saint-Maixent, leur alleu, sis à Loiré, dans la viguerie de Saint-Jean en Aunis 
(D. Fonteneau, t. LXVI, p. 167, d'après le cartul., p. 106).
Vers 964.

Dum lex ista festinanter dies nostri sicut umbra pretereunt, ideo oportet nobis ut de future debeamus tractare judicio, ut quando quidem transquisitio mortis non nos inveniat insperatos. Ideoque in Dei nomine ego Frotherius  et uxor mea Ildeburgis placuit nobis, pro remedio animarum nostrarum ut veniam consequi mereamur, ad locum sancti Maxentii et beati Leodegarii cedere alodum nostrum, qui est in pago Alnisio, in villa Odriaco, in vicaria sancti Johannis, cum mansionibus, vineis, pratis, terra arabile cum uno fonte, cultum et incultum, quesitum et inquisitum. Habet laterationes de una fronte villam commitisse, de alia parte alodum Fredebaldi atque Durandi ; ea ratione ut quandiu vixerimus, teneamus, et de censu C sepias reddamus, et post discessum nostrum totus ad jam dictum locum remaneat. 
Si nos ipsi, aut ullus homo, contra hanc donationem aliquid inquietare voluerit, in primis iram Dei omnipotentis incurrat, nec non sanctum Maxentium et beatum Leodegarium adquirat inimicos, et in diem judicii condempnatus appareat, et pene inferni illum recipiant, et quod petit non vindicet. 
S. Froterii. S. Ildeburgis uxoris sue.

XXXIII
Ebles, évêque de Limoges, donne à l'abbaye de Saint-Maixent plusieurs domaines avec les serfs qui les cultivaient, sis à Baidon, dans la viguerie de Colombiers, à Gremillon, à Tricon, dans la viguerie de Sauves, et à Sivrec, dans la paroisse de Montamisé 
(D. Fonteneau, t. XV, p. 131, d'après le cartul., p. 206).
Janvier, vers 965 ou 966.

Cum certa mors maneat omnes homines, et haec eadem incerta casu cuique eveniat, oportet sollicite unumquemque in conditione mortalitatis sue mentis oculos ponere, et per boni operis exibitionem preparare sibi eterne patrie hereditatem. Scimus enim, ut ait apostolus : Quia quecumque seminaverit homo, haec et metet, et qui seminat in benedictionibus, de benedictionibus et metet. Debitorem namque Domini sanctosque illius statuit, qui ea quae illi obvenerunt jure hereditatis, in melioratione sacro sancti sanctuarii, pro remedio salutis eterne, concupiscit transfundere. Hœc ego Dei nomine Ebulus peccator, Lemovicensium sedis episcopus, perpendens, consideransque  futuram aliquando districti judicii discussionem, pro remedie animae meae  seu  liberatione  animae fratris mei Guillelmi, sive pro consolatione nepotis mei ecquivoci Guillelmi, Aquitanensium ducis, plena fidei devotione, de proprio jure hereditatis meae cedo atque transfundo domno nostro precellentissimo Christi confessori Maxentio, cujus cenobium praeesse videtur Ramnulfus abbas, quendam alodum meum, cui vocabulum est Baidon, ad stipendia monachorum inhibi omnipotenti Deo militantium, qui est situs in pago Pictavo, in vicaria Columberii, cum vineis et terris arabilibus, cultum et incultum, et nostra cernitur esse possessio, et servum meum nomine Adalbaldum cum infantibus suis. Et in alio loco, in villa que dicitur Grezilion, alodum meum cum vineis, terris arabilibus, cultum et incultum, et quod mea cernitur esse possessio, et mancipiis meis infantibus Rainaldi. Et in alio loco, in villa que dicitur Trecono, in vicaria Salvinse, hoc est de alodem Unberti, plus minus junctos XII cum vineis, pratis et terra vagante, et.quantumcumque ad ipsos alodos aspicit vel aspicere videtur. Et in alio loco, in villa que dicitur Sivrec, montem qui est situs in parrochia sanctae Mariae de Montetamiserio, cum omnibus mancipiis meis, et omnia que in eadem villa ad me pertinere videtur. 
Eo videlicet modo, ut post meum discessum recipiant omnia in sua cum omni emelioratione, et faciant quicquid facere voluerint ecclesiastico jure et fraterna dispositione, nemine contradicente.
 Jam dictum vero alodum cum omnibus adjacentiis suis totum et ad integrum, cultum et incultum, ea ratione trado, ut jam dictus confessor prebeat mihi auxilium in futuro seculo factus adjutor, quatinus quicquid in hoc seculo proprie iniquitatis reatu, fallente diabolo, contraxi, totum ineffabilis misericordia Dei debeat et abstergat ; cujusque clementia absolutus, ad eternam patriam pervenire valeam inlesus. 
Monachi quoque ipsius loci succedentibus futuri temporis meum continuum teneant memoriale, et pro peccatorum meorum absolutione liberius atque alacrius mei meminerint in orationem suarum acceptabili exauditione. Si quis vero, quod minime fieri credo, si ego ipse aut post obitum meum ullus heres aut propincus vel quelibet opposita persona contra cessionis donationem venire voluerit, aut eam infringere temptaverit , inprimis iram Dei omnipotentis perpetueque Virginis Mariœ cum omnibus sanctis incurrat, et sub Dei maledictione in eternum, nisi resipuerit, pereat confusus sine recuperatione. Et insuper cui litem intulerit, fisci auri libras C, argenti mille coactus exolvat, nostraque donatio omni tempore firma permaneat. 
S. domni Ebuli episcopi. S. Willelmi comitis. S. Petri episcopi. S. Adraldi vicecomitis. S. Arberti vicecomitis. S. Cadeloni vicecomitis. S. Ugoni. S. Isemberti. S. Ebboni. S.  Acardi. S. Amelii. S. Ingelberti. S. Gauterii. S. Stephani. S. Viviani. 
Regnante Lothario rege. Data mense januario.

XXXIV
Ramnulfe, abbé de Saint-Maixent, donne en main-ferme à Jammon et à sa femme Ermengarde un moulin avec ses dépendances, sis à Verrines, sur la rivière de la Belle (D. Fonteneau, t. XV, p. 141, d'après le cartul., p. 145).
Juin 966.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis. 
Ramnulfus, abba, et omnis congregatio sancti Maxentii, notum fieri volumus omnibus fidelibus sanctae Dei ecclesiae, presentibus scilicet adque futuris, quoniam accessit ad nos quidam fidelis noster nomine Jammo et uxor sua Eranengardis.
Deprecati sunt nos [ut] concederemus eis aliquid de nostro beneficio, in pago Metulinse, in ipsius vicaria, in villa que vocatur Vedrina : hoc est molendinum unum, qui est situs super fluvium Belane, cum terris, pratis, aquis, aquarumve decursibus, eo videlicet modo ut quamdiu vixerint prefatus Jammo et uxor sua Ermengardis et unus ex propinquis suis teneant, possideant ; post mortem illorum ad sanctum et ad monachos revertatus. 
Unde accepimus ab eis precium, scilicet XL solidos, quo ita factum est. 
Prefatus autem Jammo et uxor sua Ermengardis aut unus ex propinquis suis, qui ipsas res possidere debent, absque ulla tarditate reddant censum denarios XVI ad festivitatem sancti Maxentii, que evenit VI kal. julii. 
Si quis autem, si nos ipsi aut ullus ex heredibus nostris hanc peticionem inquietare, contempnere aut violare voluerit, inprimis iram Dei omnipotentis et omnium sanctorum incurrat. Ut autem in Dei nomine ista peticio firmior permanere valeat, manibus nostris subterfirmavimus, monachorumque nostrorum ad roborandum tradidimus. 
S. + Ramnulfi abbatis. S. + Anselmi decani. S. + Ginemari monachi. S. Ucberti monachi. S. Viviani monachi. S. Aimerici monachi. S. Bernardi monachi. S. Johanni monachi. S. Benedicti monachi. S. Geraldi monachi. S. Martini monachi. 
Data mense junii, anno XII regnante Lothario inclito rege Francorum.

XXXV
Laurent donne à l'abbaye de Saint-Maixent ce qu'il possédait à Pied-de-Font, dans la viguerie d'Aiffres en Poitou, et dans les marais de Romsay et de la Jarne en Aunis 
(D. fonteneau, t. XV, p. 145, d'après l'original. Il donne encore cette pièce, t. XV, p. 147, d'après le cartul., p. 404).
Février 967.

Licet omnes omines de rebus suis propriis voluerit facere, tradere vel condonare, sive in alienas manus mitere. Quamobrem igitur ego in Dei nomine Laurencius, pro remedium anime mee vel remedium animas parentorum meorum, ingenuis relaxare volo, quod ita et fecit. Placuit mihi adque bona decrevit voluntas ut aliquid de res meas ego mihi condonaverit ad basilica, que est constructa in onore sancti Maxencii : oc sunt illa res in pago Pictavo, in vicaria Africa, in villa que dicitur Posfontis; habet adjacentias de totas partibus terra jam dicti sancti Salvatoris, quantum ego visus sum habere, vel possidere totum et ab integrum. Et in alio loco, in pago Alienense, in marisco que dicitur Ronciaco, et in alio marisco que vocatur Agarnio, in rem sancti Martini, dono vobis de ipsa salinas quantu me pertinet, et de mea potestate in vestra trado tantum ut post hunc diem habeatis, teneatis, possideatis, faciatis quicquid volueritis, neminem contradicentem : Si quis vero [contra hanc donationem insurgere voluerit, maledictus sit a Deo patre, si non emendaverit] . 
Signum Laurencius qui istam donationem fieri et a bonis omnibus firmare rogaverit. 
S. S. S. S. Rantruda. S. Estabilicus. S, Alibertus. S. Sicfredus. S. Acbrannus. S. iterum Alibertus. S. Bertrannus. S. S. Giraldus. S. Frotharius. 
Data mense februario, anno decimo tertio regnante Lotherio rege. Restardus.

XXXVI

Guntard donne à l'abbaye de Saint-Maixent quelques journaux de vignes, sis près de l'église de Saint-Florent, dans la viguerie de Bessac
(D. Fonteneau, t. XV, p. 152, d'après l'original. Il donne encore cette pièce, t. XV, p. 151, d'après le cartul., p. 402).
Avril 967.

Licet omnes omines de rebus suis propriis voluerit facere, tradere vel condonare, sive in alienas manus mittere. Quamobrem igitur ego in Dei nomine Guntardi placuit mihi, ad que bona decrevit voluntas, pro remedium anime mee vel remedium animas parentorum meorum, ego mihi donaverit ad basilica, que est constructa in, onore sancti almique Maxencii sive sancti Leodegarii cum omni congregacione ipsius loci sub regimine domni Girberti abbatis, hoc est aliquid de vinea mea, qui est in pago Alieninse, in vicaria Basiacinse, prope ecclesia sancti Florencii ; habet abjacentias de tribus partibus terra sancti Salvatoris, quarto latus in œxitu vel regresso, hoc est de vinea una opera et dimidia. Et in alio loco, in ipso pago et in ipsa vicaria vel ipsa erede, hoc est de vinea dimidium juctum, in tali tenore quamdiu Isemberga vivi vel diu genitores, de vinea dimidium juctum teneant ; post quoque illorum decessum sancti Maxencii remaneat. 
Si quis autem ista condonacio inquietare presubserit, inprimis iram Dei omnipotentis incurrat et ex liminibus sanctae matris ecclesiae excommunicatus permaneat, donec se recognoscat, et insuper cui litum intullit auri libras IIII coactus exsolvat. 
Signum Guitardi qui istam donacionem fieri et a bonis omnibus firmare rogaverit. S. Estabilie. S. Galbertus. S. Alo. S. Alibertus. S. Leterius. S. Rodgerius. S. Mainardi. S. Jerardi. S. Arquembaldi. S. Amelium vicarius. S. Rainus. S. Ainriccus. S. Airiccus. 
Data mense aprilis, anno XIII regnante Lotherio rege.

XXXVII
A la demande de Girbert, abbé de Saint-Maixent, Guillaume Fier-à-Bras, comte de Poitou, donne en main-ferme à Airaud l'alleu de Saint-Maixent, sis à Aiffres, dans la viguerie de Marigny (D. Fonteneau, t. XV, p. 153, d'après le cartul., p. 111).
Décembre 968. 

In nomine sanctae atque individuae Trinitatis. 
Ego Guillelmus, comes Pictavensium, notum fieri volo omnibus fidelibus sanctae Dei ecclesiae tam presentibus quam etiam futuris, quod accessit quidam fidelis noster Girbertus, abbas sancti Maxentii, ad nostram magnificentiam ; deprecatus est nos ut ob nostre auctoritatis ad quendam hominem Airaudum nomine tribueret alodum sancti Maxentii, qui est situs in pago Pictavo, in vicaria Marniaco, villa que vocatur Aifra, et est cum terris, pratis, mansionibus, molendinis, vineis, cultum et incultum, quesitum et inquesitum. Quantumcumque visi sumus habere ego et monachi sancti Maxentii totum ei tradimus sub censu, eo tenore ut quamdiu superstes fuerit corpore, ipsas res supra scriptas teneat, possideat, plantet, edificet ; censum vero ad festivitatem Omnium Sanctorum solvat solid. I, et si neglegens de ipso censu apparuerit, geminatum censum reddat et ipsas res non perdat. Post quoque illius discessum a duobus successoribus suis sub censu concedimus ; post mortem vero illorum duorum, ad sanctum revertatur et ad fratres ibi Deo servientes. 
S. Guillelmi comitis. S. Acfredi. S. Cathaloni vicecomitis. S. Rotgerii. S. Guillelmi. 
Data mense decembrio, anno quinto decimo regnante Lothario rege.

XXXVIII
Marcard et sa femme Audéarde donnent à l'abbaye de Saint-Maixent vingt aires de salines dans le marais de Cortina et un arpent et demi de vignes à Champoly, dans la viguerie d'Aiffres (D. Fonteneau, t. XV, p. 159, d'après le cartul , p. 100).
Août 969.

Licet omnes homines de rebus suis propriis facere quicquid voluerint, vel condonare, sive in alienas manus mittere. Quamobrem ego in Dei nomine Marcardus et uxor mea Aldeardis, pro remedio animarum nostrarum vel parentum nostrorum, donamus ad basi[li]cam, qui est constructa in honore sancti Maxentii, et ad omnem congregationem fratrum ibi consistentium sub domno Constantino abbate, hoc est salina nostra, que est sita in pago Aunisio, in marisco qui dicitur Cortina, areas XX ; et habet laterationes de tribus partibus terram sancti Salvatoris, de quarto, stagno publico, cum maratione vel ministeria ad se pertinentia. Et in alio loco, in pago Pictavo, in vicaria Africa, in loco qui vocatur Rampolius, junctum unum de vineis ; et habet abjacentias de tribus partibus terram sanctae Mariae, de quarto, via exitu vel regressu. 
Si quis vero. fuerit post hunc diem, de nostra hereditate vel apposita persona, qui contra hanc donationem inferre voluerit ullam calumniam, inprimis ira m Dei omnipotentis incurrat, et ex liminibus sanctae matris ecclesiae excommunicatus permaneat, donec se recognoscat, et insuper cui litem intulit, solides CCC coactus exsolvat, et quod petit minime vindicare valeat. 
S. Marcardi et uxoris sue Audeardis. S. Geraldi. S. Gosberti. S. Rainardi. S. Ramnulfi. S. Otberti. S. Rainaldi sacerdotis. S. Hisemberti. S. Gerardi. S. Letuci. S. Rainardi sacerdotis. 
Data mense augusti, anno XV regnante Lothario rege.

XXXIX
Constantin, abbé de Saint-Maixent, donne à Ucbert et à Constance, sa femme, un terrain inculte, sis en Aunis, dans le marais de Badeni, à la condition d'y pratiquer cinquante aires de marais salants, dont ils en mettront vingt immédiatement en valeur au profit de l'abbaye, à laquelle les trente autres retourneront après leur mort 
(D. Fonteneau, t. XXVII bis, p. 599, d'après l'original. Cette pièce était aussi dans le cartulaire, p. 109).
Entre 968 et 974, 2 janvier. 

In omnipotentis Dei nomine unigenitique filii ejus Domini nostri Jesu Christi cum neupmate sacro, abba Constantinus regens monasterium sancti atque beatissimi Maxencii sub clericali institutione una cum congregatione ibidem Deo jugiter servienti, volumus indigare omnibus fidelibus sanctae matris ecclesiae quod accessit ad nos quidam fidelis noster, vocabulo Ucbertus, cum sua conjuge nomine Constancia, petens aliquid ex nostro beneficio, videlicet ex terra nostra inculta, que sita est in pago Alnisio, in alodo sancti Maxentii, ex salina que appellatur Badeni. ubi quivisset operari terram salsabilem secus supradictam salinam. 
Concedimus itaque eis de terra inculta quam ipsi petierunt quantum adtinet ad exercendas L areas, eo videlicet ordine ut in ipsa terra operentur ad locum sancti Maxencii, vel ad monachos qui ibidem adsistunt, XX areas quanto cicius valuerint. Has fatas areas supra scilicet L, tali ratione eis permittimus quamdiu ipsi vixerint, hoc est Ucbertus et uxor illius Constancie atque filius eorum Rainaldus, teneant, possideant, nullo abbate seu monacho contradicente vel resistente ; post excessum vero illorum revertentur supradicte aree ad locum sancti Maxencii cum augmentatione omni ; aree vero XX, ex quo operate fuerint, recipiant eas semper monachi beati Maxencii. 
Signum abbatis Constantini. S. + Martini. S. + Bernardi prepositi. S. + Catalonis monachi. S. + Ildegarii monachi. S. + Ricardi monachi. S. + Rotberti monachi. S. + Adelelmi monachi. S. + Arierii monachi. S. + Rainardi monachi. S. + Constantii monachi. S. + Gontardi monachi. S. + Otgerii monachi. S. + Samuel monachi. S. + Gaiferii monachi. S. + Ratberti monachi. S. + Constantii But monachi. S. + Adalgisi monachi. S. + Gauzberti monachi. S. + alteri Gauzberti monachi. S. + Ucberti monachi. S. + Ademari monachi. S. + Sicherii monachi. 
Actum monasterio sancti Maxentii publice coram monachis seu	… fidelibus, die IIII nonas januarii, regnante Lothario rege.

XL
Girbert, abbé de Saint-Maixent, vend à Begon et à sa femme Sénégonde un demi-arpent de vigne à Saint-Martin, dans la viguerie de Melle, à la charge, en outre, du paiement d'un cens annuel 
(D. Fonteneau, t. XV., p. 161, d'après le cartul., p. 153).
Mars 974.

Igitur ego in Dei nomine Gerbertus abbas et omnis congregatio sancti Maxentii notum fieri volumus omnibus filiis ecclesiae, tam presentibus quam futuris, quod accessit ad nos quidam homo nomine Bego et uxor sua Senegundis, ut ex vineis sancti Maxentii eis venderemus, quod et fecimus, scilicet dimidium junctum, qui est situs in villa sancti Martini, in vicaria Metulo. Unde accepimus ab eis XIII solidos, tali tenore ut prenominati omni anno ad festivitatem beati Maxentii, quod evenit VI kal. julii, censum reddant duos denarios. 
S. Girberti abbatis. S. Constantini monachi. S. Constancii monachi. S. Aimerici monachi. S. Ucberti monachi. S. Ildegarii monachi. S. Gaiferii monachi. S. Dodoni monachi. S. Ratberti monachi. S. Constancii monachi. S. Gosberti. 
Data mense martio, anno XX regnante Lothario rege.

XLI
Drogon et sa femme Girberge vendent à Ramnulfe, abbé de Saint-Maixent, cinq arpents et demi de vignes, sis au village de Bourgogne, dans la viguerie de Sauves 
(D. Fonteneau, t. XV, p. 165, d'après l'original. Dans le même volume, p. 139, est un abrégé de cette charte qui se trouvait dans le cartul., p. 214, et auquel D. Fonteneau avait à tort donné la date de 905 ou 966).
Mai 974.

Ego in Dei nomine Drogo et ucsor sua nomine Girberga costat nos vendere et ita vendidi, tradere et tradidi ad alico homine nomen Ramnulfo, habas sancti Maessencii, oc est aliquit de vinea nostra que est situs in pago Pictavo, in vicaria Salvinse, in villa que dicitur Burgondio, in rem sancti Petri seniorisc canonice, plus minus juctos V et medium ; de tres partes de ipsa terra sancti Petri, carto vero fronte via publica. Et est precius solidos centum. Ita vero ut faciatis deincecs quitquit voluerit ecclesiasticam nemine in contradicentem. Si quis vero, si nos ipsi au ullus homo vel heredibus nostris, qui contra hanc vendiscione ista venire au inquietare presumserit, item solidos CCCC componat, istipulavimus et supter firmavimus et pos nos hobitum infirmare rogavimus. 
Signum Drogo et ucsor sua Girberga. Vendicio aci nos facta redit censum denar. XXII cui lex est. S. + Beraldo judice. S. + Bernulfo degano. S. + Siismon. S. + Berengario. S. + Silibaldo. 
Data mense maio, ad nos XX regnante Lotario rege. Girardus sacerdos escrisit.

XLII
Raingarde, pour le salut de son âme et de celle de son mari Marbode, donne aux religieux de Saint-Maixent ce qu'elle possède dans la villa de Nanteuil, viguerie de Brioux. 
(D. Fonteneau, t. LXVI, p. 187, d'après le cartul., p. 191).
Vers 974.

In Dei nomine ego Raingardis, cogitans de salute anime mee et dilecti quondam conjugis mei Marbodi, dono a die presenti patribus cenobitar[iis] Deo, sancto Maxentio, quicquid nostri juris et potestatis esse dinoscitur in villa que dicitur Nantolium, qui est sita in comitatu Pictavensi, in vicaria Briocinse, tam in edificiis quam in mansuris, pratis quoque ac terris cultis et incultis, et in aliis omnino quibuslibet rebus, mobilibus scilicet et immobilibus. 
Denique si ego aut aliquis de eredibus meis contra hanc donationem insurgere voluerit, inprimis iram Dei omnipotentis et omnium sanctorum incurrat, si non emendaverit. 
S. Raingardis qui hoc donum fecit. S. Aimerici. S. Grinberti. S. Begoni. S. Grosberti. S. Gunbaudi. S. Unberti. S. Bosoni. S. Bernardi. S. Cadeloni.

XLIII
Robert et sa femme Girberge donnent à l'abbaye de Saint-Maixent leur alleu, sis dans la villa de Bagnault, sous réserve d'usufruit et à charge par eux de lui payer un cens annuel pendant leur vie 
(D. Fonteneau, t. XV, p. 169, d'après l'original. Il donne encore cette pièce, t. XV, p. 172, d'après le cartul., p. 193).
7 décembre 976.

Cum certa mors maneat omnes homines … Haec ego in Dei nomine Robbertus et uxor sua nomine Girberga et filii eorum, considerans de Dei misericordia, pro remedium anime mee vel remedium animas parentum meorum, de proprio jure hereditatis mee cedo atque transfundo domno nostro precellentissimo Christi confessori Maxentio, cui cenobio preesse videtur Girbertus abbas, quendam alodum meum, que est in villa nomine Banolio, quantum visus sum abere ; hoc est mansum unum et terra arabile, cultum et incultum, totum et integrum, tibi dono adque transfundo, eo videlicet quamdiu ego vixerit ipsum alodum per voluntatem monacorum teneo sub censum, hoc est ad festivitatem sancti Maxentii denariorum sex, et post discessum meum ad ipsum locum remaneat, nisi tantum per voluntatem monacorum filii mei sub censum voluerint tenere. Insuper mitimus censum denariorum duodecim ; et si negligens fuerit, ipsas res perdat. Si quis vero, quod minime fieri credo  [contra hanc donationem aliquam calumniam inferre temptaverit, omnipotentis Dei iram incurrat et omnium sanctorum, si non emendaverit]. Insuper dabo una ancilla nomine Ermengart. 
Signum Robberto et uxore sua Girberga qui hanc donacionem fecerunt. S. + Amblart. S. + Duran. S. + Oulri. S. + Andreas. S. + Rainai. S. + Johannes. S. + Gontart. 
Data mense decembrio, septimo idus, regnante Lothario rege, indiccio quarta.

XLIV
Le prêtre Gontard donne à l'abbaye de Saint-Maixent un arpent de vigne, sis dans la villa de Saint-Caprais, de la viguerie de Bessac 
(D. Fonteneau, t. XV, p. 179, d'après l'original. Il donne encore cette pièce, t. XV, p. 182, d'après le cartul., p. 102).
Juillet 978.

Dum in hoc seculo unusquisque homo proprio vacat arbitrio [oportet ut de rebus sibi adquisitis taliter agere, qualiter eterne vite retributionem mereatur percipere.]
Quapropter ego Guntardus presbyter, [tractans de Dei timore et eterna retributione, ut mihi pius Dominus in ultima magni judicii die veniam tribuere dignetur], idcirco ut de vinea mea, hoc est juctum unum, qui est sita in pago Alienense, in vicaria Basiasincse, in villa que vocatur sancti Caprasii ; habet laterationes totasque partibus alodo de ipsa hereditate. Hec omnia res superius nominatas tradimus in elemosina in oblatione perpetua, una pro remedium anime mee vel animas parentum meorum, a cenobium sancti Maxentii piissimi confessoris, vel beati Leodegarii egregii martyris, et ad monachos, qui in ipsum locum cum Dei timore et observatione sancte regule sub regimine dumni Girberti abbati die noctuque Deo serviunt.
[Si quis vero post hunc diem fuerit, qui contra hanc donationem aliquid inquietare voluerit, inprimis iram Dei omnipotentis incurrat et omnium sanctorum, si non emendaverit.] 
Sign. + Guntardi presbiteri qui hanc donationem adfirmare rogavi. S. + Hildegarii presbiteri. S. + Ingelberti. S. + Bernardi clerici. S. + Letet. S. + Alfredi. S. + Ramnulfus. S. + Natalis. S. + Gauzberti. S. + Girardi. S. + Mainardi. S. + alii Ramnulfus.
 Data mense julio, anno viginti quatuor regnante Lothario rege.

XLV
Girbert donne à l'abbaye de Saint-Maixent quarante aires de marais salants, situés dans le marais de Modun en Aunis, afin d'avoir sa sépulture dans l'abbaye 
(D. Fonteneau, t. XXVII bis, p. 607, d'après l'original. Cette pièce était aussi dans le cartulaire, p. 107).
16 janvier 983 ou 984 .

Dum unusquisque in hoc seculo vivit, considerandum unicuique …	Hœc mandata Domini fideliter considerata, felix vir Girbertus, in ipso mortis articulo reminiscens peccaminum, studuit sibi prœmittere patronos qui eum in cubilo regis eterni proprie introducerent. 
Elegit itaque sibi beatum Maxentium proprium auxiliatorem, mandans domesticis suis ut corpusculum ipsius ad basilicam illius deferrent ad sepeliendum cum ingenti honore, tradiditque ei necnon monachis loci illius militantibus, ex beneficio suo, scilicet de terra sua, hoc est in pago Alieninse, in marisco vocabulo Modun, XLI areas cum omni maratione sua vel ministeria, et insuper quantum ad medietatem visum est habere illi.
Si quis vero hullus homo, aut nemo ex heredibus meis ullam calumniam inquietare presumpserit, in primo omnium iram Dei omnipotentis incurrat cum omnibus sanctis ejus, necnon etiam sanctum Maxentium perpetuum adquirat inimicum ; sed insuper qui litem intulerit, solidos mille coactus exsolvat. 
S. Cristina uxori sue. S. Girardi filii ejus. S. Gauzberti avunculi ejus. S. Letet. S. Giraldi. S. Alfredi. S. Natalis. S. Bernardi clerici. S. Aginoni. S. Alburga. S. Ostendi. S. Petrus. 
Data in mense januario, XVI kal., in villa Niorto, coram testibus vici illius, rege regnante Lothario inclito.

XLVI
Christine donne à l'abbaye de Saint-Maixent trente aires de marais salants, sis en Aunis, dans le marais Palus et dans la saline Petita 
(D. Fonteneau, t. XXVII bis, p. 609, d'après le cartul., p. 95).
4 mars 985.

Omnis homo qui vere fidei et recta spe senceraque caritate qua Deus proximus que diligitur fuerit recte edoctus, studendum est illi ut taliter vite presentis vel etiam terrene substantie affluentiam disperciat, qualiter eterne mercedis retributionem a vero judice percipiat. Juxta ergo dominicam vocem de inico mammona faciendum est unicuique amicos, qui, cum defecerit, recipiant eum in eterna tabernacula. Ac alibi dominico instruimur eloquio : Date elemosinam, inquid, et ecce omnia munda sunt vobis. Quapropter ego, in nomine sanctae et individuae Trinitatis, indigna peccatrix dicta nomine Christina, do Deo omnipotenti et ad locum sanctissimi gloriosique Maxentii et ad famulos Dei, qui ibidem militant, pro remedio animae meae, vel pro loco sepulture meae, ex beneficio meo XXX areas, que sunt site in pago Alnisio, in marisco Paludis, in salina que appellatur Petita. Hanc autem quam superius dixi salinam ex universis partibus terminatur territorio sancti Nazarii. 
Quicquid igitur ad eam pertinet cum omnibus rebus ad eam juste et legaliter aspicientibus, videlicet amarationes, omnia simul tribuo ac concedo pro requie eterna, pro pavenda gehenna, propter ignoscenda facinora, ex hoc die et deinceps, ut non filius, nec filia, nec frater, nec soror, nec ullus de propinquis meis aliquam litem presumat inferre. 
Si quisquam vero intromissa persona extiterit, qui hanc donationem infringere voluerit, libras auri C coactus exsolvat, et quod petit non adipiscatur, sed donatio hœc inconvulsa et inviolabilis perpetuaque per cuncta temporum curricula permaneat. Et ut he littere verius certiusque credantur, subter manu propria firmavi ac ceteris fidelibus corroborare institui. 
S. Gerardi filii ejus. S. Mamillonis. S. Letet. S. Marchardi Nigri. S. Geraldi. S. Natalis. S. Marchardi Rufi. S. Rainardi Alnisioli. S. Galberti. S. Rainuzi prepositi. 
Data mense marcio IIII nonas, epacta XXVI, regnante Lothario inclito rege Francorum. Actum vico Niorto publice coram fidelibus.

XLVII
Gunden donne à l'abbaye de Saint-Maixent une pièce de vigne, sise dans un clos renfermé de la villa de Niort, dans la viguerie de Bessac et le pays d'Aunis, à la condition d'en garder la jouissance sa vie durant, en payant un cens annuel aux religieux 
(D. Fonteneau, t. XV, p. 177, d'après le cartul., p. 121).
26 juin, entre 955 et 985.

Mundi termino appropinquante, ruinisque ejus crebrescentibus, jam certa signa manifestantur. 
Idcirco ego in Dei nomine Gundenus, considerans casum humane fragili-tatis, de tanta Dei misericordia et pietate confisus, per hanc epistolam donationis dono donatumque in perpetuum esse volo, pro remedio animee meae et parentum meorum, ad locum sancti Maxentii et omni congregationi ibidem consistenti Deo jugiter servienti, hoc est aliquid de terra sancti Salvatoris, quod est in pago Aunisio, in vicaria Basiachinse, in villa Niortensi ; et est de vinea junctum unum et opera una, qui terminatur ex omni parte terram sancti Salvatoris, et est in campo clauso. Per hanc donationis cartam dono ad locum sancti Maxentii jure perpetuo ut rectores ecclesiae ejusdem faciant exinde quicquid voluerint nemine contradicente, ea scilicet ratione ut omni anno sollempnitate beati Maxentii, quod est VI kal. julii, denarios quatuor persolvam in censum. Quamdiu vero ipse vixero, ego teneam, possideam ; post mortem meam ad sanctum remaneat. Si quis vero homo contra hanc donationem insurrexerit, maledictus et excommunicatus sit a Deo omnipotente. 
S. + Gundeni. S. Aliberti. S. Rainardi presbiteri. S. Isemberti presbiteri. S. Guntardi presbiteri. S. Ildegarii presbiteri. S. Ingelberti. S. Ramnulfi. S. Adelelmi. 
Data mense junio, VI kal. julii, ante sepulchrum sancti Maxentii, regnante Lothario rege.

XLVIII
Girbert, abbé de Saint-Maixent, donne en main-ferme à Bernefred, son fidèle, et à sa femme Rose, une œuvre et demie de terre dans la ville de Poitiers 
(D. Fonteneau, t. XV, p. 163, d'après le cartul., p. 211).
Mai, entre 973 et 985.

Ego in Dei nomine Girbertus, abbas sancti Maxentii, notum fieri volo omnibus fidelibus sanctae Dei ecclesiae tam presentibus quam futuris quod accessit ad nos quidam fidelis noster nomine Bernefredus et uxor sua Rosza. Deprecati sunt nos ut opera una et dimidia, que est in civitate Pictavis, eis concederemus, quod ita et fecimus ; terminatur vero ipsa terra ex tribus partibus terram sancti Maxentii, ex quarta via publica. Eo vero tenore eis tradimus ut quamdiu superstites fuerint corpore, videlicet Bernefredus et uxor sua Rosza, ipsas res teneant, possideant post horum discessum duo] successores eorum quoscumque elegerint ; censum vero ad festivitatem Omnium Sanctorum solidum persolvant tam ipsi quam successores eorum. Et si neglegentes de ipso censu aparuerint, duplicatum eum reddant et ipsas res non perdant. 
Post successores Bernefredi et uxoris suae res superius nominate cum omni emelioratione ad sanctum revertatur. 
S. + Girberti abbatis. S. + Contatii monachi. S. + Constantini monachi. S. + Samuelis monachi et ceterorum. 
Data mense maio, regnante Lothario rege.

XL1X
Rainard donne à l'abbaye de Saint-Maixent des vignes sises à Forcaldis, dans la viguerie de Bessac, en Aunis 
(D. Fonteneau, t. XV, p. 167, d'après le cartul., p. 108).
Mai, entre 973 et 985.

Dum in hoc saeculo unusquisque homo proprio vacat arbitrio, oportet ut de rebus sibi adquisitis taliter agere, qualiter eterne vite mereatur percipere. Quapropter ego Rainardus, tractavi de Dei timore et eterna retributione, ut mihi pius Dominus in ultima magni die judicii veniam tribuere dignetur. 
Idcirco de vinea mea junctum unum, et in alio loco opera una, in pago Aunisio, in vicaria Basiacinse, in loco, que vocatur Forcaldis ; habet namque junctus adjacentias de tribus partibus ipsa hereditate, quarto latere via publica. Dono enim in helemosina, in oblatione perpetua, pro remedium animae meae vel parentum meorum ad cenobium almi confessoris Christi Maxentii. atque beati Leodegarii egregii martiris atque ad monachos, qui in ipsum locum cum Dei timore et observatione sanctœ regulae die noctuque deserviunt sub regimine Girberti clerici. 
Si quis contra hanc donationem aliquam calumniam inferre presumserit omnipotentis Dei iram incurrat et beatum Maxentinm perpetuum adquirat inimicum, si non emendaverit. 
S. Rainardi.

L
Frotier et sa femme Sirberge donnent au monastère de Saint-Maixent un arpent et plus de vigne, sis en Aunis, dans la viguerie de Bessac, près du lieu appelé Posciolis, et un mas avec un verger dans le château de Niort 
(D.Fonteneau, t. LXVI, p. 165, d'après le cartulaire, p. 118).

Entre 973 et 985.
… …  omnes homines  de  rebus  suis  propriis facere quicquid [volue]rint, tradere vel condonare, sive in alienas manus mittere. 
Quapropter ego Froterius et uxor mea Siberga placuit nobis atque bona decrevit voluntas ad cenobium sancti Adjutoris Maxentii dare unum junctum et plus de vinea, qui est in pago Aunisio, in vicaria Basiacinse, prope villa que appellatur Posciolis ; et habet laterationes de duabus partibus alodum Lideiardis, tercio latere alodum de ipsa hereditate, de quarto latere via publica. Et in alio loco, in Castro Niorto, uno manso cum orto virdigario. Tali tenore ut ab hodierna die rectores ecclesie beati Maxentii licentiam abeant faciendi quicquid voluerint ob utilitatem monasterii, nemine contradicente.
Si aliquis contra hanc donationem insurgere voluerit, iram Dei incurrat et cum Juda traditore in infernum permaneat, si non emendaverit. 
S. Froterii et uxoris sue Sirburge. S. Letet. S. Bernardi. S. Alfredi. S. Gausberti. S. Natalis. S. Girardi. S. Ramnulfi. S. Mainardi. Iterum S. Ramnulfi.

LI
Rainaud donne à l'abbaye de Saint-Maixent vingt aires de marais salants, sis dans le marais de Conon, en Aunis 
(D. Fonteneau, t. XXVII bis, p. 605, d'après le cartul., p. 101).
Entre 973 et 985.

Mundi termino adpropincante ruinisque ejus crebrescentibus, jam certa signa manifestantur. 
Quapropter ego in Dei nomine Rainaldus, de magna misericordia et pietate Domini confisus, per hanc epistolam donationis dono donatumque in perpetuum esse volo pro remedio animœ meœ vel parentum meorum ad basilicam sancti Adjutoris Maxentii et ad omnem congregationem ibi Deo servientem aliquid de meo jure, in pago Aunisio, in marisco qui vocatur Conon, scilicet areas XX ; et habent laterationes de tribus partibus terram sancti Martini, de quarto stagnum publicum. 
Si quis vero fuerit qui contra hanc donationem aliquid inquietare voluerit, inprimis iram Dei Omnipotentis et omnium sanctorum incurrat, si non se recognoverit, et cui litem intulit, solidos quingentos coactus exsolvat, et quod petit non vindicet. 
S. Rainaldi. S. Bartholomei. S. Grimaudi. S. Aaugis.. S. Airuardi. Item S. Airuardi. Item S. Airuardi. S. Jamoni.

LII
Rainaud donne à l'abbaye de Saint-Maixent onze aires de marais salants, situés dans le marais de Conon, en Aunis 
(D. Fonteneau, t. XXVII bis, p. 603, d'après le cartul., p. 109).
Entre 973 et 985.

Ego in Dei nomine Rainaldus, de magna misericordia et pietate Domini confisus, per hanc epistolam donationis dono donatumque in perpetuum esse volo pro remedie animae meae vel parentum meorum ad basilicam que est constructa in honore sancti Salvatoris, ubi sanctus Maxentius requiescit, et ad omnem congregationem ibi Deo servientem sub regimine Girberti abbatis, hoc est XI areas, que sunt site in pago Aunisio, in marisco qui dicitur Conon ; et habet laterationes ex tribus partibus terram sancti Martini, ex quarto latere fronte sterio publico, et sunt iste aree de illa parte.
Si quis vero, ego ipse aut ulla emissa persona, qui contra hanc donationem aliquam calumniam inferre temptaverit, inprimis iram Dei omnipotentis incurrat et omnium sanctorum, si non emendaverit. 
S. Rainaldi. S. Bartholomei. S. Grimaudi. S. Aaugis. S. Airuardi. S. Jammoni. Item S. Airuardi. S. Airuardi.

LIII
Gérard et sa femme Ermensende donnent à l'abbaye de Saint-Maixent un arpent de vigne en deux morceaux, sis près du château de Niort, sur les bords de la Sèvre, sous réserve d'usufruit de la moitié pendant la vie d'Ermensende et de leur fils 
(D. Fonteneau, t. XV, p. 175, d'après le cartul., p. 121).
Janvier, entre 955 et 986.

Ego in Dei nomine Gerardus et uxor mea Ermensendis placuit nobis atque bona decrevit voluntas dare ad cenobium sancti Maxentii, et ad monachos ibi servientes Deo, aliquid de vinea nostra : scilicet unum junctum inter duos locos propre Castro Niorto, super alveo Severe ; et habet abjacentias de tribus partibus terram sanctae Mariae, de quarto latere via exitu vel regressu. 
Eo videlicet modo donamus eum junctum ut quandiu Ermensendis vixerit et filius, habeant medietatem ; post mortem amborum ad sanctum supra nominatum et ad monachos remaneat totus. 
Si aliquis contra hoc donum surrexerit, maledictus a Deo patre sit. 
S. Gerardi et uxoris suae Ermensendis. S. Adalgardi. S. Aldeeri clerici. S. Engelberti. S. + Ramnulfi. S. + Bernardi clerici. S. + Alfredi. S. + Gausberti. S. + Natali. S. + Girardi. S. + Mainardi. S. + Ramnulfi. 
Data mense januario, regnante Lothario rege. Actum vico Niorto coram testibus.

LIV
Sirberge donne à l'abbaye de Saint-Maixent quelques vignes, sises au lieu de Pociolis, dans la viguerie de Bessac 
(D. Fonteneau, t. XV, p. 173, d'après l'original. Il donne encore cette pièce, t. XV, p. 155, d'après le cartul., p. 122).
Janvier, entre 973 et 986.

Licet …
Igitur ego in Dei nomine Sisberga … donaverit de vinea mea ad basilica, que est constructa in onore sancti Maxentii, sub regimine domni abbatis Gerberti cum omni congregatione fratrem ipsius, hoc est aliquid de vinea mea, qui est ipsa in pago Alienunse, in vicaria Basiacinse, prope villa que dicitur Pociolis ; habet abjacentias de duos latus alodus de ipsa ereditate, tertio latus alodus sancti Vincentii, quarto latus via exito vel regresso : hoc est de vinea juctum I et una opera. 
Et de mea potestate in vestra tradimus, tantum ut per hanc diem habeatis, teneatis, possideatis et faciatis quicquid volueritis, neminem contradicentem. 
Si quis vero [post hanc diem, si ego ipsa, aut ullus de mea progenie, qui contra hanc donationem aliquam calumniam inferre temptaverit, inprimis iram Dei et omnium sanctorum incurrat, si non emendaverit]. Sign. + Sirberga, qui istam donationem fieri et a bonis omnibus firmare rogaverit. S. + Letet. S. + Bernardus clericus. S. + Alfredus. S. + Gauzbertus. S. + Ramnulfus. S. + Natalis. S. + Girardus. S. + Mainardus. [Item S. Ramnulfi]. 
Data in mense januar[io], kal. februar., in villa Nio[rto], coram testibus, rege regnante Lothario inclito.

LV
Bernard, abbé de Saint-Maixent, donne en main ferme à Rainon, clerc de Saint-Hilaire-le-Grand de Poitiers, le moulin de Comporté, sis dans la villa de Pamprou et dans la viguerie de Saint-Maixent (D. Fonteneau, t. XV, p. 183, d'après le cartul., p. 163).
6 mars 988.

In nomine sanctœ et individue Trinitatis. 
Bernardus abbas et omnis congregatio almi gloriosissimi confessoris Christi Maxentii, notum fieri volumus omnibus fidelibus sanctœ Dei ecclesiae circumquaque degentibus scilicet necne futuris, qualiter adiit nostram presentiam quidam clericus sanctissimi Ylarii Pictavensis, nomine Raino levita, petens humiliter aliquid ex nostro beneficio, quod constat esse situm in pago Pictavensi, in vicaria supra fati sancti Maxentii, in villa que nuncupatur vocabulo Pampro, videlicet molendinum unum, quem vocant Comportatum. Quod libenter annuimus, ea videlicet dispositione manu-firmam, tribuentes, ut quamdiu vixerit, habeat, possideat, contradicente nemine ; post obitum quoque ipsius relinquat uni successori suo, quemcumque melius elegerit, tali igitur racione ut singulis annis sollempnitate beati Maxentii persolvant in censum denarios XII, hoc est VI kal. julii; et si neglegentes de ipso censu extiterint, duplicatum eum reddant absque aliqua retardatione. Terminatur vero ipsum molendinum ex omnibus partibus terram sancti Maxentii. Ex una ripa aque tribuimus ei de jure proprio ex terra opera una, ex alio latere perticas VI ; tres superius, alias tres deorsum continentes ex una fronte. 
Si quis autem extiterit, scilicet nos ipsi, aut quelibet intromissa persona, qui hanc manufirmam infringere aut inquietare presumpserit, solidos mille coactus exsolvat, et quod petit non vindicet, sed manufirma stabilis et inconvulsa permaneat usque ad terminum obitus eorum ; post obitum quoque eorum revertatur ad locum sancti Maxentii, vel ad monachos ibidem consistentes, riteque Deo servientes. 
Si qua vero persona parium eam temptaverit inrumpere, vel penitus ad nichilum redigere, inprimis iram Dei omnipotentis incurrat, atque a beata Dei genitrice Maria cum omnibus sanctis anatematisatur, cum Datan et Abiron, quos vivos terra absorbuit, retrudatur cruciandus in penis infernalibus. S. + Willelmi ducis Aquitanorum. S. + Bernardi abbatis. S. + Martini. S. + Kadeloni. S. + Dodoni. S. + Ucberti. S. + Adelelmi. S. + Rainardi. S. + Ramnulfi. S. + Gaiferi. S. + Ildegarii. S. + Ermenfredi. S. + Arieri. S. + Gontardi. S. + Otgerii. S. + Otberti. S. + Gausberti. S. + Samuel. S. + Ademari. S. + Sicherii. S. + Garnaldi pueri. 
Data mense martio II nonas, regnante Ludovico rege.

LVI
Audéarde, veuve d'Arbert, vicomte de Thouars, après les obsèques de son mari, du consentement de ses fils, restitue à l'abbaye de Saint-Maixent l'église de Saint-Liguaire, que les ancêtres de son mari lui avaient autrefois donnée et dont ils l'avaient ensuite dépouillée 
(D. Fonteneau, t. XV, p. 187, d'après l'original. Cette pièce se trouvait encore dans le cartul., p. 213).
13 mai 988.

In nomine Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi. 
Ego Audeardis et filii mei notum fieri volumus sollertie omnium fidelium sanctae Dei ecclesiae tam presentium quam futurorum quod, ob deprecationem domni Bernardi abbatis, placuit nobis reddi ecclesiam sanctœ Mariae et sancti Vincentii martiris, que nunc modo monasterium sancti Leodegarii confessoris vocatur, quem antecessores nostri ob remedium animarum suarum contulerant piissimo Adjutori Maxentio et martiri Leodeguario. 
Nos vero rem diligenter examinantes, prius tumulavimus Arbertum seniorem meum, orantes ut pius Adjutor Maxentius a thartareis ignibus sui intercessione eum dignaretur eripere. Expleto ergo sepulture obsequium, concessimus congregationi ibidem Deo militanti ut quicquid ab hodierna die ob utilitatem ejusdem monasterii facere et ordinare voluerint, liberum in Dei nomine per hanc nostram auctoritatem arbitrio habeant faciendi quicquid elegerint, nemine contradicente. 
Placuit etiam nobis illud inserere ut si aliqua intromissa persona, vel nos ipsi, aut ullus ex heredibus nostris, contra hanc cartulam aliquam calumniam inferre temtaverit, inprimis omnipotentis Dei iram incurrat, et a liminibus sanctae ecclesiae segregatus permaneat, usquequo se culpabilem recognoscat. 
S. Audeardis. S. Aimerici filii sui, S. Tetbaudi. S. Gauffredi. S. Savarici. S. Radulfi. S. domni Bernardi abbatis. S. Samuelis monachi. S. Dodonis monachi. S. Arsitii monachi. S. Leodegarii. S. Isemberti monachi. S. Guillelmi ducis Aquitanorum.   
Data III  idus mai, regnante Rotberto rege Francorum.

LVII
Airaud d'Aiffres abandonne à l'abbaye de Saint-Maixent son alleu d'Aiffres, qu'il tenait d'elle en fief, à la charge d'une redevance de 200 oignons 
(D. Fonteneau, t. XV, p. 143, d'après le cartul., p. 112).
Vers 988.

…   is Willelmi Caput Supe ducis Aquitan … … ego Airaldus de Aifre trado sancto Maxentio … domno abbati Ramnulfo et fratribus servientibus Christo in illius loco, pro redemptione animae meae vel parentum meorum, alodum meum de Aifre, qui est situs in pago Niortensi, quem accepi a senioribus loci et domno abbate, ut omnibus annis reddam illis censum et mei successores, sine calumnia ullorum meorum hereditariorum, scilicet ducentenas sepias ; et precipio ut omnis mea stirp, que processura est futuris temporibus, similiter faciat, et cum definierit, aliquis ex ea relinquat ex ipso alodo aliquam partem. 
Et si aliquis ex meis heredibus contradixerit vel infringere voluerit, primum iram Dei omnipotentis incurrat, et cum Datan et Abiron et Chore sit in perditione, et cum Juda traditore sub anathemate in inferno permaneat. 
S. Willelmi comitis. S. Cathaloni vicecomitis. S. domni Ramnulfi abbatis. S. Sicherii monachi qui istam cartam scripsit. S. Magnerandi et ceterorum qui presentes fuerunt.
Regnante Rotberto rege Francorum.

LVIII
Raimbault et sa femme Bautrude donnent au monastère de Saint-Maixent ce qu'ils possèdent dans la villa de la Petite-Bretagne, de la viguerie de Lusignan 
(D. Fonteneau, t. LXVI, p. 205, d'après l'original (Cette pièce se trouvait aussi dans le cartul., p. 177).
Apres 988.

Mundi termino appropinquante ruinisque ejus ..., idcirco ego in Dei nomine Raimbaldus et uxor mea Betletrudis ... per hanc epistolam donationis dono, donatumque in perpetuum esse volo, pro remedium animae meae et pro remedium anime Aimerici, Constantini, Fulcaldi, Anstrudis, Airardi, sive genitorum meorum, ad locum sancti Maxentii vel omni congregationi ibidem consistenti et Deo jugiter servienti, hoc est aliquid de jure hereditatis meae, quod est in pago Pictavensi, in vicaria Liciniacinse, in villa Brittaniola. Et est juctus unus qui terminatur de uno latus terra sanctae Mariae, alio latus terra complantalis, tertio latus alodus filiis Arberti vicecomiti, quarto latus via publica ; de alia parte dimidium juctum atque mansus unus edificatus, vel quantumcumque ibi visi sumus abere vel possidere; atque de vinea opera I ex alia parte, qui terminatur ex omni parte terra sancti Hilarii. 
Per hanc donacionis cartam dono atque transfundo ad locum sancti Maxentii jure perpetuo … 
Signum Raimbaldi et uxori sue Betletrudis qui hanc donacionem fecerunt.

LIX
Robert donne au monastère de Saint-Maixent un demi-joug de vigne, sis à Forscaldis, dans la viguerie de Saint-Jean, en Aunis 
(D. Fonteneau, t. LXVI, p. 161, d'après le cartul., p. 96).
Vers 990.

Universis intra uterum sancte ecclesie constitutis, presentibus scilicet nec non futuris indigare cupimus quod quidam vir fidelis, vocabulo Rotbertus , contempnens caducam hujus mundi et prospera, ad futuram vitam, que sanctis Dei preparata est a mundi principio, totis viribus pervenire satagit. 
Accedens itaque ad cenobium sancti Maxentii adque ad famulos Dei qui ibidem consistunt, non pauperculum munus obtuli Deo atque supradicto sancto in hunc modum inquiens : Concedo igitur, a presenti die et deinceps, dimidium junctum ex vinea mea, qui est situs in pago Aunisio, in loco qui vocatur Forscaldis, in vicaria sancti Johannis ; terminatur ergo ex uno latere terra sancti Salvatoris, alio latere terra vicecomitis, tertio vero latere de ipsa hereditate terra sancti Cypriani.

LX
Lambert donne à l'abbaye de Saint-Maixent l'alleu qu'il possédait à Donnais, dans la viguerie de Saint-Jean, en Aunis 
(D. Fonteneau, t. XV, p. 189. Cette pièce se trouvait aussi dans le cartul., p. 98).
14 mars 992.

Cum in hoc seculo unusquisque homo proprio  vacat arbitrio, oportet ut de rebus sibi concessis taliter agere studeat, qualiter eterne vite coronam mereatur accipere, monente hoc Domino in evangelio et dicente : Ambulate dum lucem habetis, ne tenebre vos comprehendant. Item alio in loco : Facite vobis amicos de mammona iniquitatis, ut cum defeceritis, recipiant vos in eterna tabernacula. 
Idcirco ego in Dei nomine Lanbertus, perpendens casum humane fragilitatis, tractavi de Dei timore et eterna retributione, ut mihi pius retributor in ultimo examine veniam tribuere, ac beati muneris portionem tribuere dignetur : trado quendam alodum meum ad cenobium sancti ac beatissimi Maxentii, ubi domnus Bernardus abba preesse videtur, ceterique fratres in commissis sibi officiis desudare videntur. 
Est autem alodus ipse situs in pago Alnisio, in vicaria sancti Johannis, in loco qui vocatur Bonnais ; quantum mihi visum est habere cultum et incultum, quesitum et ad inquirendum, trado pro remedio animae meae et pro remedio animae quondam dilecte conjugis meae Soffiziae. 
Terminatur autem ex una parte palude Fontisrupte, ex alio latere partitur cum terra Castro Surgeres, tercio latere cum villa dividitur Voeiec. 
A die presenti et deinceps trado sicut supra dixi, ut faciat abbas et reliqui fratres quicquid voluerint, nemine contradicente. 
Si quis vero extiterit post hunc diem, filius seu ullus ex heredibus meis, qui hanc donationis cartulam infringere aut inquietare presumpserit, inprimis iram Dei omnipotentis incurrat, immo a cetu omnium sanctorum extraneus, cum Dathan et Abiron in inferno adquirat partem possessurus ; et insuper qui litem intulerit auri libras C coactus exsolvat, et quod petit non vindicet, sed donatio ista firma et inconvulsa perpetuo perseveret. 
S. Lanberti qui hanc donacionem fieri jussit. S. Emme uxoris ejus. S. Rotberti filii ejus. S. Ademari filii ejus. S. Aymerici filii ejus. S. Arguenbaldi. 
Data mense martio, II idus martii, regnante Ugone rege anno V. Actum Castro Niorto.

LXI
Guillaume Fier-à-Bras, comte de Poitou, cède à l'abbaye de Saint-Maixent le domaine qui avait appartenu à Madelme le médecin, et qui renfermait trois églises : Sainte-Radegonde-la-Vineuse, Saint-Pierre de Marsay et Saint-Martin des Fontaines, avec les quinze villas qui en dépendaient ; il lui donne en outre les églises de Saint-Martin-de-Fraigneau et de Saint-Etienne-de-Brillouet et la villa d'Arty 
(D. Fonteneau, t. XV, p. 195, d'après le cartulaire, p. 127. Il en donne aussi un extrait, t. LXVI, p. 93).
Decembre 992.

In nomine summe unitatis et individue Trinitatis. Willelmus, Aquitanorum comes et dux, et uxor mea nomine Hemma, et filius noster equivovus Willelmus. 
Notum quidem fieri volumus omnibus fidelibus in gremio sanctae Dei ecclesiae consistentibus, quia cum in Dei ecclesia equo disponeretur ordine et leges pater, ...  in quantum nobis licitum erat, optime oppone … et pax in nostris regionibus obtime servaretur, fides quoque catholice Trinitatis cotidie augebatur in toto orbe , accessit ad nos quidam venerabilis abbas, nomine Bernardus, ex monasterio almi et eximii confessoris Christi Maxentii et inclyti martiris Leodegarii cum omni sibi grege commisso, deprecans nos, tam ipse, quam cunctus grex ... ut aliquid ex nostro beneficio ad ipsum locum concederemus. 
Placuit etiam nobis atque voluntas bona decrevit ut voluntati eorum pareremus et concederemus ad locum supradicti confessoris Christi Maxentii et egregii martiris Leodegarii, quandam terram, que fuit Madelmi medici. Tenuit etiam ipsam terram Fulcho, frater Hugoni comitis Cinnomanensis. Est autem ipsa terra ab Fontiniaco castello miliarios VI. Ita enim ei tradimus, vendimus atque transfundimus ad supradictum locum, sicuti Madelmus tenuit, cum tribus ecclesiis dedicatis, unam in honore stae Radegundis , alteram in honore sti Petri, tertiam sti Martini, terris cultis et incultis, vineis, pratis, molendinis, silvis, aquis, aquarumve decursibus ; ville autem, que ad ipsas ecclesias pertinere videntur, cum suis decimis et	… nuncupantur nominibus, villam stae Radegundis, secunda Marciacus, tertia Puteus, quarta Bituricaria, quinta Podius Rainaldi, sexta Bigoteria, septima Max[nilius] Alfredi, octava Fontanella, nona Bainolius, decima Pomerius, undecima Capud expolti, duodecima [Max]nilius Aniani, tertiadecima Nogerias, quartadecima Fontanas, quintadecima Maxnilius constabulo …
Convenit inter nos precium, quod accepimus ab ipso vel congregatione loci illius, denariorum solidos … 
Ideo ergo quia hoc precium evenit inter nos, con … ut aliquid pro remedium animarum nostrarum in ea … exerceamus.
Statuimus ergo ut non sit ullus	… in eadem potestate districtum aliquem exerceat, c … cui abbas jusserit. 
Pro eo enim ut jam supradictus confessor sit mihi adjutor in futuro, dono ei pro redemptione animae meae seu parentum meorum ex dominicatu meo quandam ecclesiam, que vocatur Fraxenellus, in honore sti Martini, et in alio loco terram Lamberti, fratris Bernefredi, cum una ecclesia in honore sti Stephani ; insuper quantum pertinere videtur ad ipsam ecclesiam, cum nonas et decimas ; et in alio loco, in villa, que dicitur Articiacus, cum vineis, terris, pratis, et quantum ad ipsum pertinet. Post obitum meum hoc tribuo eximio confessoris Christi Maxentio. 
Si quis vero, quod minime esse credo, de heredibus, vel pro heredibus, vel quelibet emissa persona surrexerit, qui jam supradictam venditionem vel hanc donationem infringere temptaverit,  maledictionibus, que olim per legislatorem Moysen date sunt, percipiat, partemque habeat cum Dathan et Abiron, quos terra vivos absorbuit, et cum Juda proditore Domini retrusus in inferno appareat, et sub anathemate in eternum permaneat ; beatissimam quoque genitricem Dei Mariam et beatum Maxentium atque sanctum Leodegarium cum omnibus sanctis perpetuos adquirat inimicos, et insuper auri libras C et argenti pondem X milia coactus exsolvat, et sua peticio inanis et vacua permaneat. 
Ut autem haec scriptio firma et inconvulsa permaneat, cum stipulatione subnixa manibus propriis subterfirmavimus, et fidelibus nostris adfirmare rogavimus.
S. Willelmi comitis et uxoris suae et filii ejus, qui hanc cartam fieri jusserunt. S. Hildeberti comitis. S. Gisleberti episcopi. S. Audoini episcopi Lemovicensis. S. Hildeberti comitis. S. Hecfridi vicecomitis. S. Rainaldi decani. S. Bosoni fratris ejus. S. Cadeloni vicecomitis. S. Bonipari. S. Aimerici vicecomitis. S. Hugoni. S. Gozfridi. S. Ingelelmi. S. Petroni. S. Girberti praepositi. S. Abiathar. S. Gunterii praepositi. S. Ramnulfi. S. Arbaudi vicarii. S. Tetbaudi. S. Arnaldi. S. Ademari. S. Petroni.
In suburbio Pictavensis civitate, in monasterio sancti Hilarii, anno VI regnante rege Hugone, data mense decembris.

LXII
Adalraud et sa femme Elisabeth abandonnent à l'abbaye de Saint-Maixent deux pièces de terre sises, l'une à Niort sur le Mont, l'autre à Ribray, en échange de la jouissance d'une vigne abandonnée 
(D. Fonteneau, t. XV, p. 191, d'après le cartul., p. 115).
Entre décembre 987 et décembre 995.

Ego in Dei nomine Adalradus et uxor mea Helisabet transmittamus aliquid de hereditate nostra in monasterio sancti Maxentii. 
Propter unam vineam desertam, qui erat Niorto, damus in ipso loco quatuor sextaradas de terra in loco, qui vocatur ad Montes, a modo semper dimittimus eis, et in alio loco unum quarterium de terra, in loco qui vocatur Riberia, et ad missam sancti Johannis primam omni anno L sepias de censu, in tali conventu, ut ipsam vineam teneam et possideam in vita mea et uxoris meae, et post mortem nostram sancto Maxentio remaneat ipsa vinea. 
Terram autem semper a die ista dimittimus pro animabus nostris et parentum nostrorum. Si quis autem contra hanc donationem insurgere voluerit, inprimis iram Dei omnipotentis incurrat et omnium sanctorum incurrat. 
S. Adalradi. S. Helisabet. S. Anastasiae. S. Adaliardis. S. Adradi. S. Rainaldi. S. Josberti scriptoris hujus. Data mense decembrio, regnante Ugone rege Francis.

LXIII
Gislebert et Aina, sa femme, donnent à l'abbaye de Saint-Maixent les alleux de Rouvre et de Champeaux, avec leurs églises, et des vignes à Bonnay 
(Orig., bibl. de Poitiers, n° 2. D. Fonteneau, t. LXVI, p. 193, donne aussi cette pièce d'après le cartul., p. 254).
X° siècle.

Cum certa mors maneat omnibus hominibus, et hec eadem incerta casu cuique eveniat, oportet sollicite unumquemque in conditione mentis oculos ponere, et per boni operis exibitionem preparare sibi eterne patrie hereditatem. Scimus enim, ut ait Apostolus : Quia quecumque seminaverit homo, hec et metet ; et qui seminat in benedictionibus, de benedictionibus et metet. Debitorem namque sibi Deum sanctosque illius statuit qui ea que illi obvenerunt jure hereditatis in melioratione sacrosancti sanctuarii pro premio retributionis eterne concupiscit transfundere. 
Hec ego in Dei nomine Gislebertus et uxor mea nomine Aina, viri peccatores, perpendentes,  considerantesque futuram aliquando districti judicii discussionem, pro remedio animarum nostrarum, plena fidei devotione, de proprio jure hereditatis  nostre  cedimus atque  transfundimus domno nostro precellentissimo Christi confessori Maxentio atque abbati quendam alodum nostrum, nomine Rubrio, quantum nobis evenit, cultum et incultum, quesitum et inquisitum ; qui dictus alodus est situs in pago Pictavo, in vicaria Liziniaco : habet ecclesiam constructam in honore sancti Albini.
Et in alio loco, cedimus alodum nostrum nomine Campelli, cum aliis villis et vineis, pratis, terris, silvis : habet ecclesiam constructam in honorem sancti Petri ; et de totum alodum decimam et molendinos, que nostra cernitur esse possessio secundum cursum aque. 
Et in alio loco, in villa que vocatur Bosniacus, de vinee juctos quatuor, que vocatur vinea Rotrudis. 
Ea ratione trado, ut jamdictus confessor prebeat nobis auxilium in futuro seculo factus adjutor, quatenus quicquid in hoc seculo proprie iniquitatis reatu fallente diabolo contraximus, totum ineffabilis misericordia Dei deleat et abstergat, cujusque clementia absoluti ad eternam patriam pervenire valeamus inlesi. 
Si quis vero, quod minime fieri credimus, post obitum nostrum ullus heres aut propincus vel quelibet opposita persona contra cessionis donationem venire voluerit,  aut eam infringere temptaverit, inprimis iram Dei omnipotentis perpetueque virginis Marie cum omnibus sanctis incurrat, et sub Dei maledictione in eternum, nisi resipuerit, pereat confusus sine recuperatione, et in die judicii excommunicatus appareat. Beatum vero Maxentium atque sanctum Leodegarium  perpetuos adquirat inimicos, cumque suis maledictionibus sub anathemate pereat,  in eternum retrusus  in inferno. Et insuper qui litem intulerit,  fisci auri libras  C,  argenti mille,   coactus exsolvat.   
Ec enim omnia tali tenore tradimus, ut post obitum nostrum abbas vel monachi loci istius, si alicui homini tradiderint vel manumfirmam fecerint, aut vendiderint, vel aliquo modo ex monasterio jactaverint, parentes nostri, qui superstes fuerint, contra voluntatem monachorum res ipsas accipiant, et aliquo modo in ipso monasterio jure hereditario reddant, nostraque donatio omni tempore firma permaneat. 
S. Gisleberti et uxoris ejus Aine, qui hanc donationem fecerunt.

LXIV
Baudoin et sa femme Constance donnent au monastère de Saint-Maixent des maisons, des terres et des vignes, sises dans le château de Melle et dans la paroisse de Saint-Pierre dudit Melle 
(D. Fonteneau, t. LXVI, p. 203, d'après le cartul., p. 146).
Xe siècle.

Cum in hoc seculo unusquisque homo proprio utitur arbitrio, oportet ut de rebus sibi a Deo collatis taliter agere, qualiter eterne vite mereatur portionem percipere.
Quapropter ego Balduinus et uxor mea nomine Constantia tractavimus de Dei timore et eterna retributione, ut nobis pius Dominus in ultima judicii die veniam tribuere dignetur. 
Idcirco mansiones nostras, que sunt site in castello Metulo, tradimus ad locum beati Maxentii, et in ipsam villam, in terra vicecomitis Cadeloni, de vinea junctum unum : de duabus partibus via publica. 
Et in alio loco, in terra sancti Maxentii, de vinea dimidium junctum. 
Et in alio loco, de vinea junctum unum : de una parte terra sancti Johannis, de altera parte terra vicecomitis Cadelonis, de tercia parte via publica, de quarta parte flumen. 
Et in alio loco, in parrochia sancti Petri, de vinea opera una, quem mihi vendidit Freaudus, et habet de duabus partibus viam publicam, de tercio latere terra comiti.
Et enim omnia tali tenore tradimus ut post obitum nostrum si abbas vel monachi loci suprascripti alicui homini tradiderint aut vendiderint, vel aliquo modo ex monasterio jactaverint, parentes nostri, qui superstes fuerint, res ipsas accipiant, et in ipso monasterio jure hereditario reddant. 
Hoc etiam nobis inserere placuit ut si aliquis contra hanc donationem surrexerit, maledictus a Deo omnipotente sit, si non emendaverit. 
S. + Balduini et uxoris ejus Constantiae, qui hanc donationem fecerunt. S. + Willelmi comitis.

LXV
Auboin donne au monastère de Saint-Maixent un demi-arpent de terre, sis près de la villa de Sensiacus (La Mothe-Saint-Héraye), un arpent de vigne près la villa de Trémont, et un alleu dans la paroisse de Bougon ; de plus, après sa mort, les religieux jouiront d'un autre alleu sis à Crochelle 
(D. Fonteneau, t. LXVI, p. 177, d'après l'original).
X° siècle.

Lex legum decrevit et jure ratio deposcit ut si quis persona nobilium vel pauperum res suas proprias in alterius transferre decreverit dominatui, liberam habeat potestatem. 
Idcirco ego in Dei nomine Albuinus notum fieri volo hanc conventionem et donum, quam pro sepultura fratris mei Joscelini et pro remedio anime ejus et pro anima mea transferre cupio in monasterio beati Maxencii et beati Leodegarii et monachorum ibi Deo servientium, dono ad ipsum locum terram qui adjacet in Sensiaco dimidium junctum ; et in alia villa, que vocatur Ad Tremonz, junctum unum de vinea ; et in parrochia sancti Petri de Bolgon alodum unum, terram arabilem et pratos et aliquid silvae habentem, et habet fines aliquos ex una parte rivo currente qui vocatur Beitron, de una parte terra sancti Maxentii, et ex alia terra qui fuit Odoni tenens finem. 
Hanc donacionem a die ista eis fratribus transfundo, ut faciant voluntatem suam qui in hunc locum consistunt, nullo contradicente. 
Similiter dono post mortem meam alium alodum qui est in loco qui vocatur Ad Crochela, terram arabilem habens et pratos et parum silve habens fines.
Comparavimus autem ex ipsa terra aliquid ego et frater Joscelinus de quibusdam hominibus aliquam partem de terra qui est a Bolgon, ab Aymerico et Albarico, filios Alaardi, precio decem solidos, et ab ipsis firmari facimus ne et ipsi, neque filii eorum aliquid, necnon et unum farinarium in ipso loco in futuro requirant ; sed et nullus posterus hominum inquietare presumat. 
S. Aymerici. S. Albaric. S. Hiraldi. S. David. 
Et quamdiu vixero teneam et possideam, et post mortem meam beati Maxencii in   ipso loco remaneat. Si quis vero	…
S. Albuini, qui firmari et fieri jussit. S.Ugoni. S. Chatuloni fratris. S. Ugoni. S. Jauscelmi. S. Joscelini. S. Joscelmi. S. Ademari. 
Nemo autem abbatum vel monachorum dare alicui presumat hanc terram, sed semper in dominio remaneat. Si autem dare voluerint, heredes et parentes mei ipsi eam possideant et adprehendant.

LXVI
Gudin donne au monastère de Saint-Maixent six arpents de vigne sis à Chavagné, dans la viguerie de Chauray en Poitou (D. Fonteneau, t. LXVI, p. 171, d'après le cartul., p. 123).
Xe siècle.

Igitur ego in Dei nomine Gudinus, pro remedio anime mee et parentum meorum, dono ad locum sancti Maxentii et ad omnem congregationem ibi Deo servientem de jure hereditatis mee jugera vinearum VI : et sunt in pago Pictavensi, in vicaria Calracinse, in villa Cavaniaco, ut ab hodierna die licentiam habeant rectores ecclesie faciendi ob utilitatem monasterii quicquid voluerint, nemine contradicente.

LXVII
Quintin et sa femme Anastasie donnent au monastère de Saint-Maixent un arpent de vigne dans la villa de Mardre, près du château de Melle, et une maison avec son courtil près de l'église de Saint-Pierre dudit Melle 
(D. Fonteneau, t LXVI, p. 199, d'après le cartul., p. 154).
Xe siècle.

Ego in Dei nomine Quintinus et uxor mea Anastasia, pro remedio animarum nostrarum, donamus ad locum beati Maxentii unum junctum de vinea, qui est situs in villa que vocatur Mardo, prope Castro Metulo, in ipsa vicaria ; et habet laterationes de tribus partibus terram de ipsa hereditate, de quarta parte, via publica. 
Et in alio loco, unam mansionem cum curtifero, qui est in rem sancti Petri, prope ipsius ecclesiae. 
Ea videlicet ratione tradimus ut jam dictus confessor prebeat nobis auxilium, in futuro seculo factus adjutor. Si quis vero post obitum meum ullus ex heredibus meis contra hanc donationem insurgere presumpserit, ex auctoritate Patris et Filii et Spiritus sancti maledictus sit, si non emendaverit. 
S. Quintini, qui hanc donationem fecit. S. Anastasiae ejus uxori.

LXVIII
Abund et sa femme Ermengarde donnent aux religieux de Saint-Maixent un arpent et demi de vigne, sis à Coulon, dans la viguerie de Bessac en Aunis 
(D. Fonteneau, t. LXVI, p. 169, d'après le cartul., p. 119).
X° siècle.

Dum lex ista festinanter et dies nostri sicut umbra pretereunt, de salute anime unicuique fidelium et de examinatione districti judicii Dei saluberrimo consilio semper est tractandum. 
Idcirco, ego in Dei nomine Abundus et uxor mea Ermengardis, cogitantes ut aliquantulum pius Dominus in die judicii de peccatis nostris dignetur minuere, quasdam res nostre proprietatis a die presenti donamus atque tradimus patribus cenobitarum Deo sanctoque Maxentio regulariter deservientium. Hoc est aliquid de hereditate nostri juris, de vinea nostra junctum dimidium, qui est situs in pago Aunisio, in vicaria Bachiacense, in villa que dicitur Colongia. Habet abjacentias de omnibus partibus terram sancti Salvatoris. 
Denique si ego ipse aut aliquis de heredibus aut pro heredibus aut aliqua inmissa persona contra hanc donationem insurgere presumpserit, inprimis iram Dei incurrat et a liminibus sanctorum reus excommunicatus appareat, si non emendaverit. 
S. Abundi et uxoris sue Ermengardis.

LXIX
Rainon donne au monastère de Saint-Maixent, pour le salut de son âme et de celle de son père Frébaud, six œuvres de terre, sises dans la villa de Scorbe, en la viguerie de Braye, dont il paiera le cens sa vie durant 
(D. Fonteneau, t. LXVI, p. 211, d'après l'original).
X° siècle.

Mundi termino appropinquante ruinisque ejus crebrescentibus, jam certa signa manifestantur. Idcirco ego Dei nomine Rainus, considerans casum humane fragilitatis, de tanta Dei misericordia et pietate confisus, per hanc epistolam donationis dono donatumque in perpetuum esse volo, pro remedium animee meae et pro remedium animae patris mei Frotbaudi vel genitorum meorum, ad locum sancti Maxentii vel omni congregationi ibidem consistenti et Deo jugiter servienti, hoc est aliquid de meo beneficio, quod est in pago Pictavensi, in vicaria Braiacinse, in villa Subcorbiaco, in rem sancti Ylarii : et sunt operas V, cum una mansione, qui terminantur ex omni parte terram sancti Hilarii ; ea scilicet ratione ut omni anno ad festivitatem sancti Hylarii, quod est kalend. novembris, denarios V persolvam in censum. De alia parte opera I, qui terminatur ex una fronte terra sancti Maxentii, ex alia parte terra sancti Ylarii, de totis tribus partibus ; et reddet censum ad misam sancti Ylarii denarium unum. 
Per hanc donationis cartam dono atque transfundo ad locum sancti Maxentii jure perpetuo, ut rectores ejusdem loci faciant exinde quicquid voluerint, nemine contradicente. 
Si quis vero homo surrexerit, qui contra hanc donationis cartam aliquam calumniam inferre presumpserit, maledictus a Deo omnipotente sit. 
S. Rainoni et patris ejus Frotbaudi et ceterorum.

LXX
Le prêtre Bernard donne au monastère de Saint-Maixent sa vigne et sa part dans un complant sis dans la villa de Melle et vingt-cinq aires de marais salants en Aunis, dans le marais d'Ives 
(D. Fonteneau, t. LXVI, p. 195, d'après l'original. Il donne encore cette pièce, t. LXVI, p. 197, d'après le cartul., p. 150).
Xe siècle.

Dum lex ista festinanter et dies nostri sicut umbra pretereunt	… Ideoque in Dei nomine Bernardus sacerdos placuit michi adque bona decrevit voluntas, pro remedium anime meae vel remisionem omnium peccatorum meorum, ut veniam consequi mereatur.
Cedo a die presente vinea mea, qui est in pago Pictavo, in villa Metulinse, in ipsius vicaria, hoc est juctum, ad locum sancti Maxencii sive sancti Leodegarii : abet lateraciones de uno fronte terra sancta Maria et sancti Cipriani ; alia parte, terra sancti Johanni ; tercio latus, terra Cadeloni vicecomiti ; quarto fronte, via publica. 
Et in alio loco, in pago Alniasinse, in marisco  que dicitur Ivia, hoc sunt arias XXV, cum omni ministeria et maratione ; et habent lateraciones uno latus terra de ipso hereditate, alio latus terra Ricar, tercio latus terra Stabilium, quarto vero latus stagno puplico : et sunt in rem sancti Salvatoris. 
In alio loco, in pago Pictavo, in villa Metulo,  in ipsius vicaria, hoc est par mea de illo conplanto, que ego feci de alodo Adralt et uxore sua nomine Constancia. 
Si quis vero … 
S. Bernard[us], qui hanc donacione fecit.

LXXI
Clairouin et sa femme Ingenilde donnent au monastère de Saint-Maixent, sous réserve d'usufruit, un demi-arpent de vigne sis entre la Viollière et Nanteuil, et un autre demi-arpent sis à la Croix, dans la villa de Saint-Maixent, avec les maisons y attenantes 
(D. Fonteneau, t. LXVI, p. 207, d'après l'original. Cette pièce se trouvait aussi dans le cartul., p. 232).
Xe siècle.

Mundi termino appropinquante … Idcirco ego in Dei nomine Claruinus et uxor mea Ingenildis nomine, considerans casum humane fragilitatis, de tanta Dei misericordia … dono donatumque in perpetuum esse volo, pro remedium anime meae, ad locum sancti Maxencii vel omni congregationi ibidem consistenti et Deo jugiter servienti, hoc est unum junctum vineae : medius junctus est inter Vilerensem et Nantoliensem, et alius medius est ad Crucem, in villa sancti Maxentii, cum omnibus vasculis in quibus vinum mittitur et mansiones meas cum omnibus quae ad illas pertinent. 
Per hanc donacionis cartam dono atque transfundo ad locum sancti Maxentii, jure perpetuo, ut rectores ejusdem loci faciant exinde quicquid voluerint, nemine contradicente ; ea scilicet racione ut omni anno sollempnitate beati Maxentii, quod est VI kal. julii, denarios II persolvant ad aliquem hominem Engelberto, nomine Francisco, ex medio juncto qui est inter Vilerensem et Nantoliensem. 
Quamdiu vero ipse vixero teneam atque possideam, neminem contradicentem. 
Si quis vero …
S. Claruini, qui hanc donacionem fecit vel adfirmare rogavit. S Igeneldis ejus conjuge.

LXXII
Hugues et sa femme Avierne donnent au monastère de Saint-Maixent leur alleu, sis dans la villa de Vâles, en la viguerie de Thouars, et la villa de Bougon, en la viguerie d'Exoudun   (D. Fonteneau, t. LXVI, p. 191, d'après le cartul., p. 169).
Xe siècle.

Ego in Dei nomine Hugo et uxor mea Avierna tractavimus de Dei timore et eterna retributione, ut nobis pius Dominus in ultima die veniam tribuere dignetur. Cedimus ad locum beati Maxentii et ad monachos ibi Deo servientes alodum nostrum, qui est in pago Pictavensi, in vicaria Toarcinse, in villa que dicitur Valerius, cum domibus, curtiferis, terris, pratis, aquis, aquarumve decursibus, cultum et incultum, quesitum et ad inquirendum ; 
et in alio loco, in pago Briosinse, in vicaria Exulduninse, villa Bolgoni, cum terris, pratis, cultum et incultum, totum quod ibi juste et legaliter visi sumus possidere, ut ab hodierna die rectores ecclesie beati Maxentii licentiam habeant, ob utilitatem monasterii, faciendi quicquid eligerent, nemine contradicente.

LXXIII
Rorgon donne aux religieux de Saint-Maixent, afin d'être inhumé dans leur monastère, l'alleu de Marigny, avec son église, sis dans la viguerie de Vivône 
(D. Fonteneau, t. LXVI, p. 201, d'après l'original. Cette pièce se trouvait aussi dans le cartul., p. 474).
Vers 997 à 1001.

Cum certa mors maneat omnibus hominibus …
Haec ego in Dei nomine Rorgo, vir peccator…, pro remedio anime meae seu et pro loco sepulture meae, plena fidei devocione, de proprio jure hereditatis meae cedo atque transfundo, dono meo precellentissimo Christi confessori Maxentio, atque abbati, quendam alodum meum nomine Marnei, ad stipendia monachorum in eodem loco Deo militantium ; cui dictus alodus est situs in pago Pictavo, in vicaria Vicvedone. Habet ecclesiam constructam in honore sancti Fredemi atque sancti Nazarii cum …, et cum vineis, pratis, mansionibus, aquis, aquarumque decursibus, atque terris arabilibus, necnon veridariis, ac cultum, incultum, et quantum … esse possessio et quantum alodum ad ipsum pertinet integrum …
S. Ugoni.  S. Gosfredi. S. Cadeloni. S. Ugoni. S. Fulconi. S. Belli homini. S. Leodegarii. S. Hausberti. S. Willelmi. S. Ugoni. S. Gisleberti. S. Hisembardi. S. Tetbaldi. S. Robberti clerici. S. Joszoni. S. Galterii. S. Robberti.

LXXIV
Guillaume le Grand, comte de Poitou, donne à l'abbaye de Saint-Maixent la forêt de Celesium avec l'église de saint Vit (Damvix) 
(D. Chazal, Chronicon, cap. 12 et 31, d'après le cartulaire).
10 mars 1010.

Sancta electorum ecclesia , in eo quod est Christus fundamento inconvulse stabilita, nullatenus adversum se portis inferi quae doctrinae sunt nequam praevalentibus, quae plurimos mirae magnitudinis in suo inditos aedificio habet lapides, quos universorum inseruit opifex, cujus lapis angularis, idem qui fundamentum est, in quo primum quidem apostholi, deinde martyres, postea confessores, postremum Deo dicatae virgines sunt locatae; quotidie igitur sanctorum animae pressuris tribulationum per quas illos in regnum Dei oportet intrare quasi quibusdam ferramentis, quod … proficiscentis ad Dominum tandem in fine saeculi jamdictum complebunt aedificium, inter quos sanctissimi confessoris Christi Maxentii anima caelo subrecta , terrae traditum est corpus quod sumpserat ex terra. 
Quodam itaque tempore, exigente causa communis commodi, cum sicut et multos alios, quod sexto idus martii evenit, Gislebertus, episcopus Pictavensis, Pictavis vehendum a proprio fecit levari mausoleo, ut statuto decreto si quis esset ejus quem celebrabant concilii violator, hi quorum, ut diximus, corpora ferebantur, apud Deum ejus fierent accusatores. 
Quem cum intromitti comes Williermus, totius tunc temporis Aquitaniœ monarchus, in ecclesiam sancti Hilarii, in ipsa situs conspiceret, cogitare cœpit de remedio non solum animae suae, sed etiam animarum parentum suorum ; indeque latum in ecclesiam sancti Gregorii, adiens gratia curationis, dedit quamdam sylvam Celesium numcupatam, cum ecclesia in honorem sancti Viti in ea constructa : ex una vero ejus parte fluvius Severis, ex altera Alticia currit, et ita eam cingunt	 … mariscum et terram sancti Maxentii inter ipsas. 
Statuit ergo ut nullus judex in ea districtum exerceat, nisi cui jusserit ex praefati sancti cœnobio abbas. Si quis ergo, quod minime evenire credo, de hœredibus aut pro haeredibus … hanc donationem infringere voluerit, cum  Dathan et Abyron et cum Juda traditore in inferno retrusus appareat … et auri libras centum, et argenti pondera decem millia, coactus exsolvat. 
+ S. Williermi comitis et uxoris suae et filii ejus, qui hanc cartam fieri jusserunt. + S. Gisleberti episcopi. +S. Cadelonis vicecomitis. + S. Petroni. + S. Ramnulphi.

LXXV
Aiteldis donne sous réserve d'usufruit au monastère de Saint-Maixent soixante-quatre aires de marais salants dans le marais d'Ives, onze juments, deux poulains et soixante-trois porcs, avec tout le droit sur le pain et le vin qu'elle percevait à Melle
(D. Fonteneau, t. LXVI, p. 209, d'après l'original. Il donne aussi cette pièce, t. XXVII bis, p. 593, d'après le cartul., p. 105).
Entre 1000 et 1010.

Mundi termino appropinquante, [ruinisque crebescentibus, jam certa signa manifestantur.] Idcirco ego in Dei nomine Aiteldis, [considerans casum humane fragilitatis, de tanta Dei misericordia et pietate confisa, per hanc epistolam donationis] dono donatumque in perpetuum esse volo, pro remedium animae meae et pro remedium animas parentum meorum, ad locum sancti Maxentii vel omni congregationi ibidem consistenti et Deo jugiter servienti, hoc est aliquid de salina mea, qui est in pago Alnieninse, in marisco que vocatur Liva, areas sexaginta quatuor Rotru, et de alia parte terra sancti Cipriani ; per hanc donationis cartam dono atque transfundo et a modo in tali ratione ut quamdiu vixero teneam, possideam. Verumtamen post remuneratum vite premium ad jamdictum locum sancti Maxentii memorata sine ullius contrarietate revertatur. 
Si quis vero homo surrexerit qui contra hanc donationis aliquam calumpniam inferre presumpserit, inprimis iram Dei incurrat. 
Et iterum dono et transfundo de equabus meis undecim et duos pullos et porcos sexaginta III. In Castro Metulo panem et vinum quam habeo. 
Si quis vero contra hanc donationem surrexerit, cum Datan et Abiron quos vivos terra deglutivit in inferno partem accipiat, et maledictus et confusus permaneat in omnibus operibus suis que fecerit, et maledictus ex quantis Dominus creavit, et sua repetitio nullum optineat effectum, sed insuper sancto Petro et sancto Maxentio vel sancto Leodegario inimicos adcuirat, et quisquis litem intulerit, sexaginta libras auri coactus exsolvat, stipulatione adnixa. 
Manibus propriis firmavimus et post nos nobilium virorum ad corroborandum tradidimus. 
S. Aiteldis, qui hanc donationem fecit. S. Ramnulfi. S. Ramnulfi filii. S. Aldoini abbatis. S. Tetbaldi monachi. S. Aldoini. S. Girberti fratri. S. Mainardi. S. Gisleberti clerici. S. Orioli. S. Josfredi. S. Ricardi. S. Constantini. S. Arnulfi. S. Ode. S. Aiteldis filia Ramnulfi.

LXXVI
Gondrade donne à l'abbaye de Saint-Maixent trente aires de marais salants situés en Aunis, dans le marais de l'Echelle 
(D. Fonteneau, t. XXVII bis, p. 611, d'après l'original. Il donne encore cette pièce, t. XXVII bis, p. 613, d'après le cartul., p. 93).
Entre 987 et 1011.

Mundi termino appropinquante, ruinisque [ejus crebrescentibus, jam certa signa manifestantur.] 
Quapropter ego in Dei nomine Gondradus, considerans discussionem venturi judicis, cedo ad locum almi confessoris Christi Maxentii, quem locum gubernare videtur Bernardus abbas, et ad omni congregacione, in Alnisio, de terra XXX areas constructas in marisco Scala, cum omni amaracione vel misteria. Abet lateraciones ex una parte terra sancti Leodegarii, alia parte terra que vocatur Comitissa, alia parte via publica, carta parte terra Campum nomine ; pro remedium animae meae eo videlicet ut post discessum meum faciat abbas vel fratres quicquid voluerit nemine contradicente. 
Si quis vero extiterit post obitum [meum qui hanc donationis cartam infringere vel inquietare] temptaverit, omnipotentis Dei iram incurrant, cum Juda proditore in inferno inclusus permaneat. [Actum et quod insuper] solidos CCCC coactus exsolvat, et quod petit minime vindicare valeat. 
Verum hœc donatio firma [ac stabilis valeat permanere.] 
S. Gondradus, qui hanc donationem fieri jussit. S. Jhohannes frater ei.

LXXVII
Bernard, abbé de Saint-Maixent, à la requête de Pierre, son vassal, donne en mainferme à Bernard et à Christine, sa femme, la villa de Piozay, avec le moulin qui en dépendait 
(D. Fonteneau, t. XV, p. 199, d'après le cartul., p. 229).
Entre 987 et 1011.

In Christi nomine. 
Ego Bernardus, abbas sancti Maxentii, notum fieri cupio omnibus fidelibus sanctae Dei ecclesise, tam presentibus quam futuris, quod accessit ad nos quidam homo nomine Petrus, deprecans nos ut quendam villam Pulziacam nomine, qui est sita in curte sancti Martini, daremus ad quendam hominem Bernardum nomine cum uxore sua Christina ; et habet in ipsa villa unum molendinum, et aquas, et pratos, et silvas, et terram cultam et incultam. Ita eis tradimus ut ab hodierno die teneant, co tenore ut quamdiu superstes fuerint corpore, supradictas res possideant, plantent, edificent ; censum vero prenotavimus eis ut annis singulis ad festivitatem sancti Maxentii, qui evenit VI kal. julii, denarios XII persolvant ; et si neglegentes de ipso censu apparuerint, geminatum eum reddant; post illorum vero discessum, a duobus successoribus eorum, sub eodem censu, quoscumque elegerint concedimus. Post discessum vero illorum totum ex integre ad locum unde procedit revertatur. 
Precamur denique omnes successores nostros ut termino supra scripto hanc conventionem conservent, et ammonemus ut post terminum non conservent. 
S. Bernardi abbatis. S. Martini. S. Cadeloni abbatis. S. Dodoni. S. Hildegarii. S. Ucberti. S. Willelmi comitis. S. Cadeloni vicecomiti. S. Aimerici. S. Ademari. S. Aloni. S. Cadeloni. S. Hugoni filius ejus.

	LXXVIII
Rainuze donne à l'abbaye de Saint-Maixent quarante-quatre aires de marais salants, sis en Aunis, dans l'enclos de Brul (D. Fonteneau, t. XXVII bis, p. 615, d'après le cartul., p. 97).
Entre 987 et 1011.

Quandiu in hoc mundo unusquisque fidelis versatur, necessarium cuique summopere est ut, a malis actibus declinando ac bonis studiis inherendo, eternae beatitudinis mereatur conscribi in alvo, scilicet pro terrenis celestia, pro perituris eterna, commutando, juxta quod veritas dicit : Date et dabitur vobis. 
Quapropter ego in Dei nomine Rainuzo cedo ad locum almi confessoris Christi Maxentii, quem locum gubernare videtur Bernardus abba, quandam salinam meam, que est in accinctu Brul, in terra sancti Stephani, areas XLIIII cum omni amaratione sua vel ministeria : videlicet ut post hunc diem faciat abbas vel fratres quicquid voluerint nemine contradicente. 
Si quis vero extiterit post obitum meum, qui hanc donationis cartam infringere vel inquietare temptaverit, omnipotentis Dei iram incurrat, cum Juda proditore in inferno inclusus permaneat ac cum, et quod insuper solidos DCC coactus exsolvat.

LXXIX
Pierre et Arsende, sa femme, donnent à l'abbaye de Saint-Maixent leurs alleux de Firmiliacus et de Montiacus, avec leurs dépendances, sous réserve d'usufruit leur vie durant 
(D. Fonteneau, t. XV, p. 201, d'après le cartul., p. 154).
Entre 987 et 1011.

Igitur ego in Dei nomine Petrus et uxor mea Arsendis, viri peccatores, considerantesque futuram aliquando districti judicii discussionem, pro remedio animarum nostrarum, plena fidei devotione, de proprio jure hereditatis nostro concedimus atque transfundimus domno nostro precellentissimo Christi confessori Maxentio quendam alodum nostrum nomine Firmiliaco, quantum nobis evenit, terris, silvis, quesitum et inquisitum : qui dictus alodus est situs in pago Pictavo, in vicaria Metulinse, villula una. Et in alio loco concedimus alodum nostrum nomine Montiaco, cum vineis et terris. 
Ea ratione trado ut jam dictus confessor prebeat nobis auxilium in futuro seculo factus adjutor, quatenus quicquid in hoc saeculo proprio iniquitatis reatu, fallente Diabolo, contraximus, totum ineffabilis misericordia Dei deleat et abstergat, cujusque clementia absoluti ad eternam patriam pervenire valeamus inlesi. 
Si quis vero, quod minime credimus, post obitum nostrum, ullus heres aut propincus vel quelibet opposita persona, contra cessionis donatione venire voluerit, aut eam infringere temptaverit, inprimis iram Dei omnipotentis perpetueque virginis Mariae cum omnibus sanctis incurrat, et sub Dei maledictione. in eternum, nisi resipuerit, pereat confusus, beatum vero Maxentium adque sanctum Leodegarium perpetuos adquirat inimicos. 
Hœc enim omnia tali tenore tradimus ut post obitum nostrum abbas vel monachi loci istius, si aliqui homini tradiderint aut vendiderint vel aliquo modo ex monasterio jactaverint, parentes nostri qui superstes fuerint, contra voluntatem monachorum res ipsas accipiant, et aliquo modo in ipso monasterio jure hereditario reddant, nostraque donatio omni tempore firma permaneat. 
S. Petri et uxoris ejus Arsendis, qui hanc donationem fecerunt. S. Helie. S. + Constantini. S. + Gauterii. S. + Dodoni comitis. S. + Berengarii fratri Petroni. S. + Bosoni. S. + Acteldis, S. + Bernardi abbatis. S. + Bernardi monachi et S. + omnium fratrum nostrorum.

LXXX
Martin donne à l'abbaye de Saint-Maixent une maison dans l'intérieur du château de Niort, deux arpents de vigne à Champoly, dans la terre de Notre-Dame-la-Grande, et quarante aires de salines dans le marais de Medianus 
(D. Fonteneau, t. XV, p. 193, d'après l'original. Il donne encore cette pièce, t. XV, p. 207, d'après le cartul., p. 420).
Entre 987 et-1014.

Mundi termino appropinquante, [ruinisque ejus crebrescentibus, jam certa signa manifestantur.] 
Quapropter ego in Dei nomine Martinus, considerans discussionem venturi judicis, trado ad locum sancti Maxentii, ubi preest abbas Bernardus, infra muros castello Niorto, mansionem unam ; alio in loco, Rampullis, in terra sanctae Mariae vocabulo Grande, duos juctos vineae ; 
iterum in alio loco, in pago Alnisio, in marisco Mediano, in terra sancti Nazarii, areas XL, cum omnibus ministeriis vel marationibus suis ; pro remedio animae meae vel pro loco sepulture meae ; 
[eo modo] videlicet ut ex hac die et deinceps abeat abbas vel monachi ejusdem loci, et faciant quicquid voluerint, contradicente nemine. 
[Si quis vero extiterit ex parentibus meis, aut alica inmissa persona, qui contra hanc donationem aliquam calumniam inferre voluerit, inprimis omnipotentis Dei iram incurrat, et sanctum Maxentium atque beatum Leodegarium inimicos adquirat, et cum Juda traditore in infernum permaneat, si non emendaverit. 
S. Martini, qui istam donationem fecit.]

LXXXI
Guillaume le Grand, comte de Poitou, donne à l'abbaye de Saint-Maixent un droit de vinage sur les vignes du même lieu 
(D. Fonteneau, t. XV., p. 209, d'après le cartul., p. 226).
Entre 1011 et 1023.
Ego in Dei nomine Willelmus, Pictavorum comes et dux Aquitaniae, pro redemptione animae meae et animae filii mei Willelmi atque Odoni atque Tetbaudi, ut eos Dominus incolumes custodiat, et dies nostros in pace disponat, et beata Maria semper virgine atque beato Petro apostolorum principe intercedente, nos Dominus a damnatione mortis eruat, et ad gaudia eterna nos perducat, dono ego Willelmus pater cum filiis supra memoratis quandam vineatam ad locum in honore sancti Salvatoris Adjutorisque Maxentii et beati Leodegarii martyris consecratum, ipsam vineatam de eadem villa me exiente, non solum de vineis modo edificatis, sed etiam in antea edificandis, abbatique Rainaldo et omnibus monachis in eodem loco Deo servientibus, tam presentibus quam futuris, liberam eam in eternum dimitto et supra memorati filii similiter ; tali videlicet ordine ut neque abbas, nec ullus monacus, de eadem vineata licentiam habeat ulli hominum dare aut vendere. 
Coram nobilibus viris scripturam hanc volo firmari, ut post diem hunc, si de hoc dono repetitio facta fuerit, quod fieri minime credo, audientes et videntes existant testes.
S. Willelmi comiti seniori. S. Willelmi filii ejus. S. Odoni. S. Tetbaudi. S. Ugoni. S. Ademari vicarii. S. Cathaloni. S. Rainaldi abbatis. S. Gosberti. S. Girberti. S. Roscelini.

LXXXII
Airaud donne à l'abbaye de Saint-Maixent l'église de Saint-Germain d'Isernay, avec ses dépendances, qu'il tenait en fief du vicomte d'Aunay 
(D. Fonteneau, t. XV, p. 2<I7, d'après le cartul., p. 478). 
Entre 1021 et 1025, août.

Cum certa mors maneat omnes homines, et hœc eadem incerta causa cuique eveniunt, oportet sollicite unumquemque in conditione mortalitatis sue mentis oculos ponere, et per boni operis exibitionem preparare sibi eterno patri et hereditatem. Scimus enim, ut ait Apostolus : Quia quecumque seminaverit homo, haec et metet, et qui seminat in benedictionibus, de benedictionibus et metet . 
Hœc ego in Dei nomine Adraldus, considerans futuram aliquando districti judicis discussionem, pro remedio animae vel parentum meorum, cedo atque trasfundo domno precellentissimo Christo confessori Maxentio, ad stipendia monachorum inibi omnipotenti Deo militantium, qui est situs in pago Pictavo, ecclesiam videlicet, que est constructa in honore sancti Germani, que vocatur Hisernacho ; quicquid ad ipsam pertinet ecclesiam tam in terris quam in vineis, sive in hominum redditus, seu quodlibet servitio intus vel foris meum esse videbatur, ab integro in ipso monasterio transfundo, ubi Rainaldus abbas praeesse videtur una cum sibi suis famulantibus monachis. 
Eo videlicet modo, ut post die ista usque in eternum faciant quicquid voluerint rectores ipsius loci, nemine contradicente ; sed quia haec terra vel ecclesia ex altare sancti Petri Pictavensis sedis episcopatu Cataloni vicecomiti succedebat, de quo precessores parentes mei semper habuerant, ego similiter tenebam. Cum consilio domni episcopi Isemberti et ipsius videlicet Cataloni, hoc actum est : accepit etiam et ipse Catalo centum solidos et quatuor junctos de vineis in castello Metulo ab ipsis monachis, ut sine aliqua inquietudine habeant et possideant. 
Si quis vero hominum, nulla persona tam nostrorum quam aliorum, qui hanc donationem infringere voluerit, inprimis iram Omnipotentis et omnium sanctorum incurat, si non emendaverit. 
S. Adraldi. S. + uxoris suae. S. Bosoni filii sui. S. Willelmi comitis. S. Isemberti episcopi. S. Willelmi juvenis. S. Agnetis comitissae. S. Cataloni vicecomitis. Guillelmi filii sui. S. Pontii. S. Radulfi. S. Ugoni. S. Ademari vicari Pictavensis. S. Acfredi vicecomitis. S. Josberti monachi. 
Data mense augusto, regnante rege Rotberto.

LXXXIII
Rainaud, abbé de Saint-Maixent, ordonne aux religieux de son monastère d'avoir à planter des vignes près des murailles de la ville (D. Fonteneau, t. LXVI, p. 219).
Entre 1011 et 1026.

Dominus noster pius redemptor Jesus  Christus … 
… [dis]cipulis suis potestatem ligandi adque solvendi dicens : [Quecum] que solveritis super terram, erunt soluta et in celo et que [cumque] alligaveritis super terram, erunt ligata et in celo, et eandem … ritatem tradiderunt apostoli omnibus episcopis et abbatibus [suc]cedentibus, de quorum numero quamvis indignus ego Rain [aldus], a Deo ordinatus abbas monasterii sancti Maxentii, jussi roga … fratrum plantare vineas in territorio ejusdem loci, prope men[ia] ipsius castri. 
Ea videlicet ratione ut numquam a me vel ab aliquo [abbate] meo successore sint dispertite, sed usque in perpetuum maneant in jure et dominicatu monachorum, et neque ego qui eas plantare jussi, neque aliquis meus successor quisquam, ex eisdem vineis dare aut vendere aut diminuere presumat. 
Quod si ego aut aliquis ex abbatibus, qui mihi jure successuri sunt, contra hanc nostre auctoritatis scripturam ex eisdem facere temptaverit vineis, ex ea auctoritate, quam Filius Dei suis discipulis dedit, et ipsi nobis, sit maledictus et societate omnium christianorum segregatus, et sit pars ejus cum Datan et Abiron et Juda traditore Domini, in secula seculorum. Amen.

LXXXIV
Rainaud, abbé de Saint-Maixent, vend à Bernard, à sa femme et à leur neveu Girbert, sous réserve de retour à l'abbaye, deux arpents de vigne à Puy-Morgou 
(D. Fonteneau, t. XV, p. 241, d'après l'original).
Entre 1011 et 1026.

Licet  unusquisque  homo de res suas proprias facere quicquid voluerit neminem contradicentem. 
Igitur ego Rainaldus abbas vocitatus nomine cum cunctis monachis monasterii sancti Maxentii decrevit voluntas ut aliquid de vineis sancti Maxentii venundaremus quoddam homine nomine Bernardo et uxori sue cum nepote suo Girberto juctos duos, et accipimus ab eo tredecim solidos. 
Et est sita vinea ipsa in quendam villam nomine Podio Morgulfo, et inter ipsos juctos duos abet Jammo vicarius alias vineas ; et in tali videlicet tenore venundamus atque tradimus illis videlicet Bernardo et uxori sue Rigburt et nepoti Bernardi nomine Girberti, ut nemo eas tamdiu quod illi vite comiti fuerint requirere aut reclamare valeat, sed post fine ipsorum ad monasterium. revertatur. 
S. domno abbatis Rainaldi, qui hoc venundavit. S. Girberto. S. Wulferri. S. Gosberti. S. Roscelini. S. Johanni. S. Dodoni.

LXXXV
Rainaud, abbé de Saint-Maixent, vend à Bernard et à sa femme Ritburge, sous réserve de retour à l'abbaye, deux arpents de vigne à Puy-Morgou 
(D. Fonteneau, t. XV, p. 213, d'après le cartul., p. 234).
Entre 1011 et 1026.

Igitur ego in Dei nomine Rainaldus abbas et cuncti monachi sancti Maxentii notum fieri volumus universis filiis ecclesiae, quod accessit ad nostram magnificentiam quidam homo nomine Bernardus cum uxore sua Ritburga ; deprecati sunt nos ut duos junctos ex vineis, qui sunt in villa que nuncupatur Podius Morgulfi, venderemus ei, quod et fecimus ; et accepimus ab eis viginti tres solidos tali tenore ut quamdiu vixerint, teneant ; post mortem vero illorum ad sanctum, unde procedit, revertatur cum omni amelioratione. 
S. Rainaldi abbatis. S. Girberti monachi. S. Wlferri monachi. S. Girberti monachi. S. Roscelini monachi. S. Johannis monachi. S. Dodoni monachi.

LXXXVI
Guillaume le Grand, comte de Poitou, décharge la ville de Saint-Maixent de l'ariban, que sa mère Emme avait établi dans cette localité, et pour désintéresser le chevalier Hugues, à qui Emme avait donné le produit de cet impôt, il lui attribue une rente annuelle de cinquante sous 
(D. Fonteneau, t. XV, p. 215, d'après le cartul., p. 227).
Entre 1023 et 1026.

Ego in Dei nomine Willelmus, Pictavorum comes et dux Aquitanorum, pro redemptione animae patris mei et matris meae, et meae, ut nos Dominus incolumes custodiat et dies nostros in pace disponat, et beatae Mariae semper virgine atque beato Petro apostolorum principe intercedente, nos Dominus a dampnatione mortis eruat et ad gaudia eterna nos perducat, aufero aribannum de villa sancti Maxentii, quem mater mea ibi introduxit. 
Donans cuidam militi meo nomine Ugoni pro mutua reciprocatione unicuique anno quinquaginta solidatas ; 
donans ego Willelmus, filius Guillelmi comiti, ipsum aribannum ad locum in honore sancti Salvatoris Adjutorique Maxentii et beati Leodegarii martiris, abbatique Rainaldi et omnibus monachis in eodem loco Deo servientibus, tam presentibus quam futuris, tali videlicet ordine ut neque abbas, nec ullus monachus, nec ullus hominum, eundem aribannum in eadam villa introducere audeat. 
Et ut haec carta firmior permaneat, coram nobilibus viris hanc firmari volo, ut umquam de hoc dono aliquis aliquid repetere temptaverit, quod minime fieri credo : ipsi obtimates nostri qui hoc vident et audiunt, testes existant, et conatus illius qui hœc temptaverit, irriti fiant ; insuper quindecim auri libras coactus exsolvat. 
S. Willelmi comiti. S. Willelmi patris ipsius. S. Ugoni. S. Ademari vicarii.

LXXXVII
Sur la demande de Rainaud, chevalier, Guillaume le Grand, duc d'Aquitaine, et Geoffroy, vicomte de Thouars, donnent à l'abbaye de Saint-Maixent plusieurs serfs qui habitaient la villa de Damvix 
(Orig., arch. de la Société des Antiquaires de l'Ouest, n° 4. D. Fonteneau, t. XV, p. 223, donne aussi cette pièce d'après l'original. Elle se trouvait encore dans le cartul., p. 141).
Mai 1029.

Sacrosancte Dei œcclesiae sceptrum Rotberto rege et Guillelmo duce, placuit ipso Guillelmo et Josfrido, vicecomite Toarcensis castri, rogante Rainaldo milite, dare pro sepultura ipsius uxoris defuncte, quœ requiescit in monasterio beati Maxentii, servos aliquos et ancillas quasdam qui erant in possessione ipsius loci, in loco qui vocatur Celeis et A Dumvir, qui et que sunt de genere cujusdam viri nomine Ayric, qui accepit ancillam ipsorum nomine Aldeburgis, ex qua nate sunt filiae iste : prima quae vocatur Girberja, uxor Lanberti, alia Christiana, uxor Arnulphy, tercia Ermensendis, uxor Gonden, et vir unus nomine Leterius, germanus earum, et iterum Christiana, uxor Alduxon, similiter germana earum. 
Si quis ex supra nominatis, tam viris quam mulieribus, nati vel nascendi sunt et quae substancia eorum est, trado et dimitto ego Rainaldus in monasterio beati Maxentii et sancti Leodegarii pro remedio anime meae defuncte nomine Roscha, ut fratres ipsius loci vel habitatores Deo servientes in supradicto loco habeant eos et eas et possideant secundum ritum humanum a die ista et deinceps, sicut placuit comiti et vicecomiti a quibus procedebant, et ipsis jubentibus et me rogante. 
Stabilis et firma permaneat descripcio ista, et si quis eam contradici vel falsari voluerit, non habeat Dei potestatem nec hominum, sed dampnatus vel maledictus in aeternum permaneat sicut Dathan el Abyran et Chore, et cum Juda qui Dominum tradidit et cum omnibus qui Dominum negant in perpetuum pereat, subditus omnibus maledictionibus. 
S. Guillelmi comitis, et iterum Guillelmi filii sui. S. Odonis. S. Agnetis comitissae. S. Josfridi vicecomitis. S. Isemberti episcopi. S. Rainaldi. S. Ugonis, qui firmari et fieri jusserunt. 
Facta in mense maio, anno ab Incarnacione Domini nostri Jesu Christi M° XXVIIII. Josbertus monacus scripsit.

LXXXVIII
Sur la demande de Rainaud, jadis chevalier de Lusignan, Guillaume le Grand, duc d'Aquitaine, Geoffroy, vicomte de Thouars, et sa femme Aynor, donnent à l'abbaye de Saint-Maixent plusieurs serfs et serves habitant la villa de Frontenay 
(D. Fonteneau, t. XV, p. 225, d'après l'original. Cette pièce se trouvait aussi dans le cartul., p. 112).
Entre le 26 mars 1027 et le 31 janvier 1030.

Sacrosancte Dei ecclesia sceptrum regente Rotberto rege et Wilelmo duce, placuit ipso Willelmo et Josfredo vicecomite Toarcensis castri et uxori sue nomine Aynors, Raynaldo, quondam milite Liziniacensi, dari quosdam servos vel ancillas : filios Aymari Karonati et uxori sue nomine Alda, primus nomine Ugo, secundus Costantinus, tercius Aldebertus, quartus Duramnus, cum duabus filias, una nomine Petronilla, alia Joscha.
Sed ego Raynaldus, pro remedio anime mee et ut michi Dominus incolumem custodiat, et dies meos in pace disponat, et beata Maria semper virgine adque beato Petro apostolorum principe intercedente, me Dominus a dampnatione mortis eripiat, et ad gaudia aeterna me perducat, dono istos servos vel ancillas supra nominatos, filios Saymari, tam viris quam mulieribus qui nati vel nascendi sunt, ad locum in onore sancti Salvatoris Adjutorique Maxentii et beati Leodegarii martiris consecratum, et abbati Amblardo et omnibus monachis in eodem loco Deo servientibus, et accipio ab ipsis abbate et monachis ejus centum solidos ; in tal.i tenore ut fratres ipsius loci vel abitatores Deo servientes in supradicto loco abeant eos et eas cum hereditatibus eorum, secundum ritum humanum, a die ista et deinceps sicut placuit comiti et vicecomiti a quibus procedebant, et ipsis jubentibus, et me rogante, stabilis et firma permaneat descriptio ista. 
Si quis vero contradicere eam voluerit vel falsari, non habeat Dei potestatem nec hominum, sed dampnatus vel coactus V libras auri componat, et postea maledictus permaneat sicut Dataa et Abiron, et cum Juda, qui Dominum tradidit, in aeternum pereat. 
S. Rainaldi, qui fieri et firmari jussit. S. Raynaldi filii sui. S. Willelmi comitis. S. Willelmi filii sui. S. Odoni. S. Agnetis comitisse. S. Josfredi vicecomitis. S. Aynor vicecomitissa. S. Ugoni. S. Ugoni Claro. S. Amblardi abbatis. S. Roscelini monachi. S. Warnaldi monachi. S. Ainardi monachi. S. Genesii monachi, qui rogitus scripsit.

LXXXIX
L'abbé de Saint-Maixent concède à Rainaud et à Tébaud, pour leur vie durant, une pièce de terre dans l'Ort, près de la Sèvre (Orig., bibl. de Poitiers, n° 4. D. Fonteneau, t. XV, p. 221, donne aussi cette pièce d'après le cartul., p. 244).
Entre 997 et 1031, mars.

In nomine sancte atque individue Trinitatis. Notum fieri cupimus nos, qui sancti Maxentii prœvidimus beneficio, omnibus fidelibus sanctae Dei œcclesie, tam presentibus quam etiam futuris, quod accesserunt quidem nostri fideles, Rainaldus et Tetbaldus, qui etiam nostram magnificentiam deprecati sunt ut aliquid ex terra sancti Maxentii, que est sita in Orto, justa fluvium Severi, concedere dignemur ; quod et omnimodo nobis placuit hoc fecisse. 
Eo vero tenore ut quamdiu superstites fuerint corpore, ipsa terra teneant atque possideant, et faciant exinde quicquid voluerint, nemini contradicente ; post vero illorum discessu quicquid reliquum fuerit ex ipsa terra, tam edificamentum quam terra, sine litigatione sancto remaneat Maxentio. 
Et ut haec carta firma atque subnixa permaneat ..ns, nos propriis nostris manibus subterfirmavimus seu adfirmare rogavimus. 
Censum vero ad festivitatem sancti Maxentii quator nummos persolvant. 
Data mense martio, regnante rege Rodberto.

XC
Auchier donne à l'abbaye de Saint-Maixent, pour être enseveli avec l'habit monastique dans l'église de Saint-Pierre de Melle, un arpent de vigne sis dans la villa du Mas, en la viguerie de Tillou 
(D. Fonteneau, t. LXVI, p. 215, d'après le cartul., p. 150).
XI° siècle.

Igitur ego in Dei nomine Alcherius, in ipso articulo mortis positus, tradi ex beneficio meo inclito confessori Maxentio et omni congregationi ibi Deo servienti unum junctum de vinea, qui est situs in pago Metulo, in vicaria vocabulo Tello, in villa que vocatur Masus, scilicet ut tradant mihi habitum sancti Benedicti et sepeliant me honorifice in loco beati Petri apud Metulum. 
Est autem terminatio hujus vineae ex una parte via publica, ex aliis omnibus partibus ipsa hereditas. 
Si aliquis contra hanc donationem surrexerit, maledictus a Deo omnipotente. 
S. + Plectrudis conjugis ejus. S. + Otrici filii ipsius.

XCI
Notice d'un, plaid tenu à la suite d'un concile de Poitiers par le comte de Poitou, Guillaume le Gros, pour régler les droits de justice de l'abbaye de Saint-Maixent dans la paroisse de Verrines et autres lieux 
(D. Fonteneau, t. XV, p. 227, d'après le cartul., p. 442)
10 décembre 1032.

Cum inter mundi fluctivagos discursus sanctœ Dei ecclesiae status dilabi videretur, et pro innumeris hominum delictis suadente diabolo religio sancta corrumperetur, misertus Dominus generi humano, non diu passus prevalere Zabulo et dominari mundo, tandem his cladibus permisit finem fieri, sicque voluit ad sanctae religiositatis mores pristinos revocari. 
Preveniente ergo misericordia piissimi conditoris, actum est sub principibus Aquitanorum, rege videlicet Rotberto Francorum regna juste disponente, et ducibus sub regimine ejus degentibus, pontificibus quoque quam plurimis, nec non et diversorum sacerdotum, simulque omni ordini clericorum, ut concilia per singulas civitates  celebrarentur, ac innumera multitudo plebium coadunata, tam nobilium quam pauperum, de fide katholica et rebus sanctae Dei ecclesiae ibi concionaretur, ut emendata fides in omnibus a Deo confirmaretur. 
Inter ceteras ergo diversas partes accidit ut Pictave urbi concilium ageretur, duce videlicet nobilissimo Willelmo, sub Isemberto ipsius urbis episcopo, et Jordane Lemovicensium praesule, atque Arnaldo Petragorice regionis, et diversorum ordinum christianorum abbatibus videlicet monachis et clericis, nec non et fidelibus populis.
Cum igitur de pluribus rebus tractarent, statuerunt ut si quis hominum res sanctae Dei ecclesiae fraudulenter aut violenter possederat, aut injuste rapuerat, cum summo studio restitueret, et ut terras monasteriorum integras liberasque persolverent. Quod et ita omnes decreverunt fieri, et sub omni excommunicatione et juramento firmaverunt. 
Sub isdem ergo diebus contigit ut domnus Willelmus comes deveniret in quoddam castrum, quod vocatur antiquitus Metulo, ut ibi cum suis judicibus et prepositis ac multis de nobilibus, de rebus plurimis judicia exigerent justa. 
Cujus presentiam adeuntes monachi ex cenobio beati Maxentii adque beati Leodegarii, interpellati sunt eum de propriis terris, in quibus judices ac prepositi per falsitatem et cupiditatem injusta judicia exercebant et pauperes condempnabant.
Tunc ipse convocans majores natu et qui priores antiquitus noverant consuetudines, interrogavit si vera essent que dicebantur ? Quibus ad testantibus ait : Accedat quis ex testibus qui sub juramento adfirmet, et fiat sicut ipsi requirunt. Tunc quidam ex subjudicibus testatus est patrem suum judicem fuisse plusquam septuaginta annis, seque post mortem ejus annis quamplurimis exigisset hujus rei negocium ; sicque super altare et reliquias sanctorum juravit sic esse consuetudines priores. 
Tunc comes et omnes qui aderant, tam nobiles quam pauperes, testati sunt ita perhenniter absque ulla contradictione permanerent inlesa. 
Cause autem hujus rei hec sunt : de terra sancti Maxentii, quod est in parrochia Vedrinas et Montiniaco et Bonolio, Virinella, Bossiaco, cum villis qui ad ipsam villam pertinent, et Villam Novam, de quatuor causis : raptum, furtum, homicidium, medietatem vicharii accipiant, aliam dimidiam monachi habeant. Omnem autem clamorem quiscumque hominum se clamaverit deintus in terra sancti Maxentii, monachi rectum faciant sine ullo homine parciente. Et si foras terram sancti Maxentii vicharii clamum habuerint, ipsi districtum accipiant ; sed de propriis hominibus sancti Maxentii nemo prepositorum, nullus judex judicet, nisi ante monachum aut in quo loco ipse jusserit. Et in his causis nemo prepositorum partem habeat. In totam autem terram suprascriptam nullus vicharius, nec ullus prepositus, nullum intersignum mittat ; et si quis miserit, nullus hominum horum ad ipsum pergat, sed ante monachum judicium fiat.
Ut autem haec descriptio firma permaneat, sub omni firmamento et stabilitate et promissione concilii, manibus propriis corroborarunt principes et nobiles qui adfuerunt. Willelmus videlicet et Odo frater, et Willelmus vicecomes, et Constantinus, et Maiengodus, et Leterius, nec non et Stephanus, et Ugo, et Ramnulfus Gaszho, et Girbertus, aliique quamplurimi. 
Facta est autem stabilitas hujus negotii quarto idus decembris, sub domno Amblardo abbate et monachis sibi subditis, quorum nomina enarrare pretermittimus. 
Si quis hanc violaverit, iram Dei omnipotentis incurrat, et cum dampnatis pereat, sicque omnibus maledictionibus Dei subjaceat. 
Sicherius levita rogatus scripsit.

XCII
Guillaume Engelbert et Guillaume fils d'Ansème donnent à l'abbaye de Saint-Maixent un serf et une serve qu'ils affranchissent 
(D. Fonteneau, t. XV, p. 293, d'après le cartul., p. 233).
Entre 1031 et 1033,  5 décembre.

Hoc inter vetera jura lex Romanorum exposcit, ut inter omnia corpora libertinorum cives Romani meliorem habeant statum, qui et testamenta condere possint et heredes reliquere. 
Quamobrem ego in Dei nomine Willelmus Engelberti et Willelmus filius Ansemi, nomine Lambertum, et sororem ejus nomine Abba, pro animarum nostrarum redemptione vel parentum nostrorum remedio, ut nobis et illis donet Dominus noster Jesus Christus requiem sempiternam quietis et pacis, cum omni libertate vel ingenio relaxamus eos, vel dimittimus in loco beati Maxentii Adjutoris, sub presentia domni Aimerici abbatis, presuli quoque Isemberti, videlicet Archembaudi prepositi, seu Roscelini, ceterorumque fratrum loco supradicto degentium, eo videlicet modo ut omne servitium quod nos isti homines supradicti facere debuerant, ibidem reddant sine ullo contradicente. 
Si quis vero, quod minime fieri credo, quelibet ulla persona, qui contra hanc libertatem ullum contrarium immittere voluerit , inprimis iram Dei incurrat et cum Datan et Abiron et ceteris qui Dominum occiderunt, in profundum inferni religatus sit, si non emendaverit. 
S. Willelmi comitis Pictavensi. S. Acfridi vicecomitis de castello Adraldo, de cujus casamentum isti homines erant, et ex cujus jussione haec donatio beato Maxentio est facta. S. Constantini de Metulo. S. Eustachiae comitissae. S. Alae comitissae, sororem Willelmi comitis. 
Data nonas decembris, regnante Ainrico rege.

XCIII
Eustachie, femme de Guillaume le Gros, duc d'Aquitaine, sur l'ordre de son mari prisonnier, fait don à l'abbaye de Saint-Maixent d'une portion de la forêt d'Argenson
(D. Fonteneau, t. XV, p. 233, d.'après le cartulaire).
Entre le 20 septembre 1034 et 1037.

Cum certa mors maneat omnibus hominibus, et haec eadem incerta casu cuique eveniat, oportet sollicite unumquemque in conditione mentis oculos ponere, et per boni operis exibitionem preparare sibi eternae patriae hereditatem. Scimus enim, ut ait Apostolus : Quaecumque seminaverit homo, haec et metet, et qui seminat in benedictionibus, de benedictionibus et metet; debitorem namque sibi Deum sanctosque illius statuit qui ea que illi obvenerunt jure hereditatis in melioratione sacrosancti sanctuarii pro premio retributionis eterne concupiscit transfundere. 
Idcirco ego Willelmus, dux Aquitanorum, positus in captione, reminiscens me contra locum Deo sacratum et beati Adjutoris Maxentii sive monachis ibidem Deo famulantibus in multis offendisse, considerans praesentem hac futurum juditium Dei, vel ejus misericordiam implorans, placuit mihi mandari uxori meae ut, pro ereptione mea ad supradictum locum, ex terra mea, in silva que vocatur Ariezhun, aliquam portionem daret, quatinus meritis ejusdem pii Adjutoris et famulorum ejus placatur Dominus, me a presentibus angustiis eruat, et futuris consolationibus sublevet.
Adjacent hujus terre fines ex una parte terra sanctae Dei genitricis Mariae, et ex alia almi Leodegarii, nec non ex tercia via publica. 
Hanc donationem ego Eusthacia comitissa, per mandatum domini mei Willelmi ducis, manu propria firmo una cum consensu sororis ejusdem principis, nec non per consilium domni Hisemberti episcopi hac ceterorum nobilium, ut nullus successorum nostrorum presumat invadere nec ab ipso loco amplius auferre, nec minuere, nec nos, nec aliquis homo. Et si quis praesumpserit, cum Dathan et Abiron et cum Juda traditore demergatur in profundum inferni. 
S. domni Willelmi comitis. S. Eustachiae comitissae. S. domni Hisemberti. S. Ala comitissae. S. Aldeberti. S. Petroni. S. Costantini. S. abbatis Aimerici. S. Archembaudi monachi.

XCIV
Emmon, abbé de Saint-Maixent, concède à un clerc nomme Aszo des vignes à Vairé, pour en jouir sa vie durant 
(D. Fonteneau, t. XV, p. 237, d'après l'original. Cette pièce se trouvait aussi dans le cartul., p. 222).
Avril ou mai, 1040.

Ego Emmo abbas quando post mortem abbati Ablardi cenobium beati Maxentii regendum suscepi, venerunt ad me quidam homines clerici atque laici petentes ut darem eis aliquid ex opibus ipsius sancti, scilicet terras planas aut vineas. 
Veniens autem quidam clericus nomine Aszo, postulavit a me ut darem illi ex vineas in villa, que vocatur Vairec, quod et feci ; in tali conventu ut post ejus obitum ullus homo aut femina non requirat, nec clamet, sed in loco sancti Maxentii, unde fuerunt vineae supradictae, revertantur sine ullo contradicente. 
Propter hoc autem ut haec convenientia post ejus mortem vel meum transitum non sit requisita, excommunicationem hanc scribere rogavi ita se continentem : Ex auctoritate Patris et Filii et Spiritus sancti, quod tota intelligitur sancta Trinitas, et ex parte beatae Mariae matris Domini perpetue virginis et angelis et archangelis et omnium celestium virtutum agminibus, apostolorumque, martyrum et confessorum, atque sanctarum virginum, excommunico ego abbas Emmo Aszonem clericum et omnes eredes, tam mares quam feminas, ut hanc convenientiam non disrumpant, nec dissipent, vel inquietare presumant, nec propter ullum malum ingenium consilium dent ulli homini vel femine post mortem ejus requirendi causas has vineas supradictas.
Similiter autem excommunico omnes abbates vel decanos prepositosque et omnes homines, tam potentes quam pauperes, qui ipsas vineas de loco sancti Maxentii abstraxerint vel vendiderint aut donaverint. Fiat.

XCV
Gautier, homme noble, en réparation des dommages qu'il avait causés à l'abbaye de Saint-Maixent, cède aux religieux l'église de Saint-Héraye avec ses dépendances, un moulin sur la Sèvre, et les serfs attachés à ces domaines 
(D. Fonteneau, t. XV, p, 239, d'après l'original. Cette pièce se trouvait aussi dans le cartul., p. 181).
1041.

Anno millesimo quadragesimo primo, regnante in Francia domno Ainrico rege, in pago quoque Pictavensi domno Willelmo comite cum suo germano Gosfredo persistente, venerabili quoque Agnete comitisse illorum genitrici pagum Galliarum obtime disponente, atque in episcopatu domno Hisemberto episcopo strenue persistente, in cenobio vero almi confessoris Maxentii Adjutoris domno abbate Archimbaldo presidente, contigit in villa supradicti sancti quendam nobilem hominem nomine Galterium cum suis inimicis habere conflictum. 
Occasione quoque accepta, terras supradicti confessoris predavit, villasque vastavit atque in exterminium redegit, prout sibi libitum fuit. 
Postremum autem cognoscens ipse reatum suum, quia nichil in hoc facto proficeret, paenitentia ductus atque in magna humilitate positus, recogitans intra se de salute anime suae, cum consilio amicorum suorum pro malefactis, quae ante commiserat, ex suis rebus, que in illius dominatione esse videbantur, pro redemptione anime sue vel parentum suorum, donavit Deo et domino Jesu Christo, et beate Mariae perpetue virginis, nec non beato Petro apostolo atque beato Maxentio confessore, set et beate Aradie virginis, hoc est ecclesia, que in honore ipsius est dedicata in loco qui dicitur Sensciacus, super flumen qui dicitur Severa, superque constructum castrum qui vocatur Mota ; ita ut in eadem ecclesia altare beati Maxentii construatur, ibidem quoque Deo famulantibus monachis ex prefato cenobio omnis consuetudo sit relaxata, scilicet vicaria vel decime, que de illorum terris illic adjacentibus exire debuerat, sine ulla dominatione terrena sit illis donata. 
Donatio autem istius ecclesiae talis est : scilicet babtisterium, confessiones, proferentia, et tota sepultura, et omnia quod in ecclesia venerit, et in circuitu ecclesiae tantum de terra ubi officine monachorum construantur et hominibus illorum qui illis famulatum exhibuerint, et unum mansum de terra laboratoria, et omnia quodcumque edificare potuerint in ipsa terra, scilicet molendinos, vivarios, viridiarios atque ortos, et omnia quodcumque necesse fuerit illis edificare, atque unum molendinum super Mota, et una dimidia sclusam subtus Mota, et per totam aquam, quam supra nominati fratres habent, videlicet Galterius et Ucbertus, cotidie unum piscatorem habeant monachi qui ibidem steterint. 
Ex servis vero et ancillis quos illic donant iste  est  numerus …	   
Et propter istam donacionem dederunt illi monachi XL solidos et unum caballum valentem CC solidos. 
Haec autem omnia facta sunt per licentiam episcopi, qui tunc temporis superstes degebat in episcopatu Pictavensi, videlicet Hisemberti, ad cujus diocesi pertinet ipsa ecclesia, et per consensum Maingoti de Metulo hac filiorum ejus, qui ipsam ecclesiam donavit fideli suo Galterio. 
Ideo haec donatio ad hoc firmata est, ut post hac die nullus abbas nec monachus ex supradictis causis hic constitutis quicquam auferre presumat nec dare, set ibidem permaneat ad husum monachorum illorumque famulis ibidem degentibus, pro anima ipsius delatoris vel parentum ejus ob recordationem animarum illorum, ut referantur obsecrationes coram Deo per manus sanctorum angelorum vel sanctorum in eadem ecclesia jacentium. 
Si quis autem hanc donationem vel adfirmationem inquietare voluerit, quod petierit non vindicet, componatque ex auro libras quinque, et cum Datan et Abiron et cum Juda traditore in infernum inferiorem religatus permaneat. 
In villa que dicitur Feruls meum alodum totum ex integro, hoc est unum mas, et II borderias. 
Signum Galterii, qui hanc donacionem fecit, et fratris ejus Ucberti. S. Raterii filio ipsius. S. Ingelberge uxori ejus, et ejus filio Stephano. S. Lucie filie ejus. S. Maingoti. Item S. Maingoti. S. Petroni. S. Stephani. S. Alberti Crassi. S. Aldemari de Vicinolio. S. Albuini majoris de Mota. Signum Hisemberti episcopi. S. Willelmi comitis. S. Agnete comitisse. Signum domni Archimbaldi abbatis. S. Garnaldi monachi. S. Durandi. S. Johanni. S. Petri magni. S. Rotberti. S. Gilberti. S. Stephani. S. Ramnulfi. S. Galterii. S. Hisemberti qui hoc scripsit. S. Joscelmi presbiteri. S. Rainaldi de Leciniaco. S. Guillelmi Carl. S. Constantini de Metulo. S. Manassei fratris episcopi. S. Hisemberti filii ejus. S. Ucberti prioris Maliacensis. S. Ingaldi monachi.

XCVI
Archembaud, abbé de Saint-Maixent, et ses religieux, donnent leur consentement au mariage d'une femme nommée Aldéiarde avec Ucbert, fils de Bernard Belenfant, à condition qu'après la mort des deux époux, tous leurs biens appartiendront à l'abbaye
(Orig., bibl. de Poitiers, n°5. D. Fonteneau donne aussi cette pièce, t. XV, p. 247, d'après le cartul., p. 230).
Entre 1041 et 1044, 4 mars.

Ego in Dei nomine Ucbertus filius Bernardi Bel Infant placuit michi uxorem ducere legitime, sicuti decet aliis in seculo manentibus facere. Vocatur autem haec mulier Aldeiarz. Petivi quoque a senioribus loci ex loco sancti Maxentii Adjutoris, cui tunc temporis preerat domnus Archimbaldus abbas, ut michi eam donarent cum omnia quae illius esse videbantur, tali modo vel mensura ut si michi vita post ejus discessum comes esset, ego dominus essem ex supradictis illius causis. Hanc autem petitionem seniores cernentes, omnino adquiescere recusaverunt, eo quod Galterius suus primus maritus et ipsa, illo vivente, donationem fecerint beato Maxentio vel monachis in eodem loco degentibus. Ego vero amore ductus, et in societate seniorum manere volens, dono post mortem meam omnia, quod meum modo esse videtur, sancto Maxentio vel senioribus, scilicet in terra Girberti de Ulmellum dimidium juctum de vinea ; et in villa que dicitur Nantolio dimidium juctum de vinea in alodum ; in terra vero sancti Maxentii ad puteum, qui dicitur Ebrardi, dimidium juctum de terra laboratoria, et in ipso loco unum carterium de vinea, et omnia quod ex rebus patris mei vel matris aliorumque parentum meorum michi advenerit, aut ego adquisiero secundum vires meas. 
Hoc vero ita assensum dederunt scilicet domnus abbas Archimbaldus vel alii seniores, ut si ego isti femine supervixero, omnia que illius sunt habeam ut dominus ; quod si illa plus vixerit quam ego, similiter illi omnia remaneat, quod hic ex mea parte scriptum esse videtur. Ita tamen, ut post nostrum discessum nullus homo aut mulier sit, qui ex hoc partem requirat, sed in loco beati Maxentii conservetur ad usum senioribus ibidem manentibus. Quod si haec mulier ante me mortua fuerit, et ego aliam duxero, et infantes ex illa michi nati fuerint, nullus ex illis in hoc partem requirat. 
Illo vero in tempore quod hoc factum est, gubernabant honorem Pictavicam domnus Willelmus comes, nec non ejus germanus Gosfredus atque eorum genitrix Agnes comitissa venerabilis, prudentissima, sive in omnibus Deo amantissima, atque in episcopatu Pictavensi manente domno Hisemberto episcopo. 
Data die IIII nonas marci, regnante domino nostro Jeshu Christo. 
S. domni Archimbaldi abbatis. S. Garnaldi. S. Durandi. S. Johanni. S. Stephani. S. Petroni magni. S. Hisemberti qui hanc cartulam scripsit. S. Ucberti qui hoc scribere jussit. S. uxori ejus Aldeiart. S. Bernart Bel Enfant. S. Giraldi fratre Ucberto.
 
XCVII
Simon et sa femme Marguerite donnent à l'abbaye de Saint-Maixent la moitié de l'église et du bourg de Saint-Lin et de leurs coutumes, la moitié du fisc presbytéral de Verruye, des terres et des viviers 
(D. Fonteneau, t. XV, p. 277. d'après le cartul., p. 194).
Entre 1041 et 1044, mars.

Antiquorum est consuetudo ut unusquisque homo de rebus propriis, quas in isto seculo possidet, ut licentiam habeat faciendi quicquid de his voluerit. Et quid potest homo prudentius agere, quam ut pro salute animee suae frequentius debeat cogitare. Et quia legitur Dominum nostrum Jesum Christum precipisse de rebus terrenis atque thesaurizure thesauros in cœlo, ubi neque invidia, neque ira, et ubi non furantur Zabuli nec effodiunt, sed omnia ibidem in quieta pace consistunt. Deinde omnia dimitti, non solum ante omnia, sed proprium corpus abnegare precepisse manifestum est. 
His nempe preceptis et aliis reminiscentes, quorum non est numerus, ego in Dei nomine Symon et conjux mea Margarita, cogitantes casum humane fragilitatis nostre, pro Dei intuitu et animae retributionis, ut aliquantulum pius Dominus de peccatis nostris in die judicii minuere jubeat, pertractavimus apud nosmetipsos, ut aliquid de rebus nostris concederemus ad locum sancti Adjutoris Maxentii. 
Sed dum hoc pertractaremus, largiente Domini misericordia, eadem voluntas completa est in nos, et dedimus medietatem de quadam ecclesia, que est constructa in honore sancti Leonis, et medietatem de omnes consuetudines, quod ad eam pertinet, et medietatem de burcum, qui modo est, et qui in futuro edificatus erit, et medietatem de omnes consuetudines, que ad illam villam pertinent, et unum masum de terra in ipso loco ; et in alio loco octo masuras de terra cum vineis, juxta castrum qui vocatur Hericius, et omnia que illic habemus ; et damus fiscum presbiteri de ecclesia de Verruca, post mortem Odolrici argentarii, et fiscum Gaufredi silvani spost ejus ;et si in vita sua aliquid emere voluierit abbas supradicti loci, medietatem dabit pretii et aliam Symon. Simili modo, in ecclesia sancti Leonis supradicti, si abbas ex monasterio sancti Maxentii aliquam rem voluerit edificare, supradictus miles Symon medietatem faciet. Et unum vivarium apud Verruca, et alium ad Macerias damus. 
Si quis vero aut ego ipse, aut ullus ex heredibus aut ex propinquis meis sive conjugi meae, qui hanc donationem infringere voluerit, inprimis iram Dei omnipotentis et omnibus sanctis suis incurrat, et in diem judicii condempnatus appareat, et in infernalibus claustris cum Juda traditore dimersus fiat, et insuper coactus auri libras mille exolvat, et quod petit non vindicet. 
Et ut hœc donatio firma et stabilis permaneat, ego Symon et uxor mea Margarita manus proprias firmavimus, et ad venerabiles viros ad roborandum tradidimus. 
S. domni Archimbaldi abbatis. S. domni Willelmi comitis et fratris ejus Gaufredi. S. Agne comitisse. S. Gaufredi vicecomitis Thoarci. S. Willelmi. S. Gisleberti Lupi. S. Berlai S. Ugoni de Leziniaco. S Isemberti episcopi. S. Ginemari monachi. S. Garnaldi monachi. S. Johannis monachi. S. Girberti monachi. S. Rotberti monachi. S. Stephani monachi. S. Ramnulfi monachi. S. Acfredi monachi. 
Data mense martio, regnante Ainrico rege.

XCVIII
Vivien Brochard et sa femme Arsent font donation à l'abbaye de Saint-Maixent de plusieurs serfs qu'ils avaient reçus en héritage de leurs parents 
(D. Fonteneau, t. XV, p. 275, d'après l'original. Cette pièce se trouvait aussi dans le cartul., p. 171). 
Entre 1040 et 1044, 26 juin.

Cum inter turbines mundi, et fluctivagos actus mortales homines versentur et periculosa vita quam ducimus, multi sunt in seculo qui plus terrena quam celestia cogitant ; sed revertentes ad ea que dicuntur in Scripturis : Arta et angusta est via que ducit ad vitam, et ampla et spatiosa que ducit ad mortem, cogitans ego Vivianus et uxor mea Arsendis nomine de salute anime nostre, timentes penas inferni incidere et plus cupientes ad vitam eternam pertingere quam in baratrum illum orribilem descendere, facimus donationem in monasterium beati Maxentii Adjutoris ex rebus propriis quas nobis dimiserunt parentes nostri : 
hoc est Durandus de Brolio cum uxore sua et filiis quorum nomina haec sunt : Galterius et Girbertus et Aimericus et Roscelinus et Ucbertus, et mulieres : una dicitur Raintrudis et alia Rosza, et nepotes illius qui fuerunt filii Ebraldi : Galterius et Fulcherius ; ut ab hac die et deinceps nemo ex nobis homo aut ulla persona illos requirere presumat, sed servitium qui nobis debebatur sit beato Maxentio et domno abbate Archimbaldo cum ceteris fratribus usque in finem seculi, sine ullo contradicente. 
Sane si quis ego, aut ulla persona, aut aliquis ex heredibus nostris, hanc donationem inquietare aut dissipare voluerit, quod pertinere minime dico, et conponat ex auro libras centum, et cum Datam et Abiron et ceteris qui in inferno sunt, qui Domino Deo dixerunt : Recede a nobis, sit par illorum in secula seculorum. 
Signum Viviani Broca et uxori ejus Arsent et [filiorum] illius Vivianum et Gelduinum et Arbertum et filiarum ejus Aremburg … , qui hanc donacionem scribere vel affirmare rogavit. S. Ugoni de Leciniaco. S. Rorgoni fratris ejus. S. Ugun Claret. S. Rainait nepotis ejus. S. W. de Cursai. S. Aimeric Tuet. S. abbatis Archimbalt. S. Radulfi prioris. S. Petri monachi. S. Petri monachi. S. Rotberti. S. Girberti. S. Petri. S. Winemari. S. Rainalt. S. Isemberti qui hoc scripsit. S. Stephani. De pueris : S. W. F. Ramnulfi. S. Ramnulfi. S. Warin. S. Aldeberti. De caballariis : S. Gisleberti vicarii. S. Ugo. S. Tetbald Boca. S. Bernart Tiroil. S. Josfredi. 
Data die VI kal. juli, sub die sollempnitatis beati Maxentii Adjutoris, regnante in Francia Ainrico rege filio Rotberti, et in pago Pictavensi Willelmo filio W. comitis. S. Girberti qui dicitur Grossus.

XCIX
Ainard le Bègue rend aux religieux de Saint-Maixent, pour en jouir après sa mort,  tout ce qu'ils lui avaient autrefois concédé ou ce qu'il avait pu acquérir à Marçay, à la réserve toutefois de l'usufruit de la moitié pour sa femme, si elle lui survit 
(D. Fonteneau, t. XV, p. 581, d'après le cartul., p. 130).
Entre 1040 et 1044, 19 novembre.

Cum in pago Pictavensi Agnes comitissa cum suis iiliis, scilicet Willelmo et Goffredo, gubernacula suscepisset, atque ipsum ducatum, prout sibi posse fuit, strenue regisset, in monasterio beatissimi Adjutoris Maxentii quendam nobilem habere contigit virum, vocatum nomine Archimbaudum, qui ut vidit ipsum cenobium ob culpa precedentium patrum redigere ad solum, inquirere cepit qualimodo opes, que male fuerant distracte, ad eundem reverterent locum, ut exinde possent monachi habere victui solatium.
Namque ambiens in suo circuitu terre partes, jam secum reperto consilio, aliquos fideles Deo invenit, qui aliquid ex illius desiderio cum bono animo et sincera mente hoc quod cupiverat, implere gestierunt. Veniens autem ad quendam villam, ipsius supradicti sancti obedientiam, invenit ibi quendam vassum nomine Ainardum Balbum, qui ab antecessoribus in ipsa terra fuerat federatus. 
Et quid amplius moretur ? Quia ex illius parte omne malum veniebat inhabitantibus in illa terra. Inspirante vero Domini misericordia, defuncto prole vel genitrice, propter quibus tanta mala illic facere presumpserat, in semetipsum reversas, cogitare cepit non se debere contra sanctum tanta mala perpetrare. Ad monasterium namque venit, obnixe petens ut pro ipsius anima vel filii sui orationes et preces Deo offerantur, sicuti pro aliis faciunt seniores ibidem degentes, ut sermo impleatur Domini qui dixit : Gratis accepistis, gratis date. 
Supradictus etenim miles, ante conspectum domni Archembaudi abbatis vel seniorum hoc consilio percepto veniens, dixit : Ego in Dei nomine Ainardus Baubus dimitto post obitum meum omnem illam terram, quam mihi abbates de monasterio sancti Maxentii donaverunt in villa quae Marciacus dicitur, vel ego illic habeo comparatam, scilicet vineis, pratis, silvis, et illud quod ibidem ab hac die et deinceps comparare potero, excepto fevo qui Alealdum fuit ; ita tamen ut quamdiu ista mea uxor, que nunc est, vixerit, teneamus, possideamus, et augeamus illud antequam minui presumamus. Quod si ego antequam illa mortuus fuero, illi medietas dimittatur. Post obitum autem illius, sit omnia beato Maxentio sicut locuti sumus. Me autem in corpore vivente, si cum illa impetrare potuero, aut ego in alio loco tantum emere potuero, tantumque valeat, ut dixi, sit firma nostra ratio sine ullo contradicente. 
Sane si quis homo aut femina aut qualiscumque persona hanc relaxationem vel donationem post nostrum discessum inquietare vel diripere aut abstrahere de loco sancti Maxentii voluerit, quod petierit non adquirat, et eo quod cogitaverit, mille libras ex auro purissimo componat, et quod majus his est, in profunditate inferni cum Juda traditore et Caïphan et Pilato et cum Dathan et Abiron ceterisque qui Dominum occiderunt atque cum illis qui Domino Deo dixerunt : Recede a nobis, religatus sit, et anathema permaneat in secula seculorum. Amen. 
S. Ainardi Balbi, qui istam donationem vel relaxationem scribere vel firmare rogavit. S. uxori ejus. S. filii ejus. S. Helie de Vulvent. S. Beraldi. S. Raimundi Crassi. S. Petri de Laurerias. S. domni Archimbaudi abbatis. S. Warnaldi. S. Stephani. S. Girberti. S. Ramnulfi. S. Engelberti. S. Rotberti. S. Grospan. S. Girardi. 
Data die XIII kal. decembris, regnante in Francia domno Ainrico rege, imperante Domino nostro Jesu Christo per omnia secula seculorum. Amen.

C
Foulques donne au monastère de Saint-Maixent une partie de son alleu comprenant le champ du Châtellier et le champ d'Augier, sis à Trémont, et l'alleu de Puy-Sulzen   
(D, Fonteneau, t. LXVI, p. 227, d'après l'original. Cette pièce se trouvait aussi dans le cartul., p. 186).
Entre 1040 et 1044.

Quamvis sit hoc erumpnale seculum in maligno positum, necesse est unicuique homini ut recogitet semper de anime suae salutem, qualiter possit pervenire ad paradisi delitias, quas plastus in sua culpa perdidit. 
Hujusce modi causa ego Fulco, penes me tractans qualiter ad societatem civium merear deduci supernorum cum sanctis et electis Dei, dono aliquid ex meis rebus propriis, quem michi a parentibus meis sunt dimissa, in cœnobio almi confessoris Maxentii, sub presentia domni abbati Archimbaldo ceterorumque fratrum sub eo degentium : hoc est modicum de meo alodo ; et est in his locis sicut modo dicemus A Tremunz, scilicet campum de Castellario, et alium campum qui dicitur campus Otgerii et vineas que sunt cum filio Rainalt, qui dicitur Longus ; et alodum qui est in Pictavo, et est dictus Podius Sulzen, cum terra laboratoriae et vineas, sine ullo contradicente.
 Signum Fulco, qui hanc donacionem fecit. S. domni abbatis Archimbaldo. S. Winemari prioris. S. Guarnaldi. S. Johannis. S. Durandus. S. Ademari fratris istius hominis. S. Girbert. S. Hisemberti qui scripsit hoc. S. Amalui. S. Rainaldus fratre abbatis. S. Gosfredi. S. Bernart. S. Tetbalt. S. Jammoni vicarii.